Muis schakelt X-chromosoom anders uit dan mens

Poes kat kitten jonge poes dier huisdier
Poes kat kitten jonge poes dier huisdier Dijkstra bv

Het uitschakelen van het X-chromosoom verloopt bij mensenvrouwen anders dan bij muizenvrouwen. Daarmee moet vooral kennis over de mens worden bijgesteld, want de moleculaire basiskennis kwam uit muizenonderzoek. Jarenlang is aangenomen dat het bij de mens net zo gaat. Dat is niet zo, schrijven Franse onderzoekers nu in Nature (7 april).

Vrouwelijke embryo’s schakelen kort na hun ontstaan één van beide X-chromosomen uit om te voorkomen dat ze een schadelijke, dubbele dosis krijgen van genproducten van het X-chromosoom. Vrouwen hebben twee X-chromosomen; mannen missen er één en hebben er een Y-chromosoom voor in de plaats. Het menselijk leven is ingesteld op één werkend X-chromosoom.

De X-inactivatie begint als een embryo uit ongeveer acht cellen bestaat. In sommige cellen en al hun nakomelingen staat daarna het X-chromosoom uit dat van de vader komt, in andere cellen het X-chromosoom van de moeder. Daardoor zijn vrouwelijke zoogdieren altijd een genetisch mozaïek. Een herkenbaar voorbeeld is de lapjeskat.

De hoofdrol in het proces is weggelegd voor een gen dat codeert voor een groot RNA-molecuul: Xist. Bij muizen vormt Xist eerst een coating rond het chromosoom van de vader, dat uitdooft. Enkele dagen later wordt pa’s X-chromosoom weer van Xist ontdaan en vervolgens legt Xist een van beide chromosomen willekeurig stil. Bij konijnen en mensen bedekt Xist aanvankelijk beide chromosomen. Iets later schraapt een enzym er de coating van één chromosoom af. Bij mensen gebeurt dit vergeleken met muizen relatief laat. Huup Dassen