Kruimeldief begon op de maan

Vijftig jaar ruimtevaart levert een hoop uitvindingen op waar niet alleen astronauten van profiteren. Het dagelijks leven zit vol apparatuur die ontstond in het luchtledige.

The TomTom NV Ease navigation system sits on display during the 2010 International Consumer Electronics Show (CES) in Las Vegas, Nevada, U.S., on Friday, Jan. 8, 2010. 20,000 new technologies will debut at CES, which runs through Jan. 11 and is expected to see at least 113,000 attendees and 2,500 exhibitors, the Consumer Electronics Association said. Photographer: Ronda Churchill/Bloomberg
The TomTom NV Ease navigation system sits on display during the 2010 International Consumer Electronics Show (CES) in Las Vegas, Nevada, U.S., on Friday, Jan. 8, 2010. 20,000 new technologies will debut at CES, which runs through Jan. 11 and is expected to see at least 113,000 attendees and 2,500 exhibitors, the Consumer Electronics Association said. Photographer: Ronda Churchill/Bloomberg Bloomberg

Talloze producten die we dagelijks gebruiken danken hun bestaan mede aan de ruimtevaart – het zijn zogeheten spinoffs. Een duidelijk geval is satelliettelevisie. Tegenwoordig zijn dat commerciële producten en worden ze geëxploiteerd door private ondernemingen, maar in de jaren zestig was NASA verantwoordelijk voor de eerste omroepsatelliet, Telstar.

Ook de eerste Olympische uitzendingen, in 1964 vanuit Tokyo, verliepen via satellieten van NASA. De ruimtevaartorganisatie was de pionier van de techniek en demonstreerde als eerste de verbazingwekkende mogelijkheden. De laatste stap naar de tv-kijker verliep lange tijd via zenders op aarde; dat de consument zelf ook een satellietontvanger kon hebben was in de beginjaren nog nauwelijks denkbaar.

Een ander vanzelfsprekend voorbeeld is gps-navigatie. Het Global Positioning System bestaat uit een groot aantal satellieten waarvan de signalen worden ontvangen door de tomtoms van deze wereld. Tv-signalen hebben vandaag een alternatief in de vorm van transatlantische kabels, maar navigatie in de auto is volstrekt afhankelijk van wat ooit ‘kunstmanen’ heetten.

Moderne apparaten zitten propvol elektronica. De miniaturisatie die hiervoor nodig is geweest had toch wel plaatsgevonden maar de ruimtevaart heeft een handje geholpen door in de jaren zestig te vragen om vederlichte apparatuur. Dat leverde bijvoorbeeld de eerste calculators op.

Ook snoerloze gereedschappen zijn in de ruimtevaart ontstaan. Astronauten moesten monsters verzamelen op de maan, sommige van wel drie meter diep, en sommige op grote afstand van de maanlander. Er was behoefte aan boorapparatuur die compact en licht was en onafhankelijk van een draadje naar een energiebron. NASA werkte hiervoor van 1963 tot 1972 samen met Black & Decker. Dit leidde tot een hele generatie snoerloze apparaten, met als een van de meest succesvolle voorbeelden de kruimeldief.

Een product dat we niet aan NASA te danken hebben, al wil de mythe anders, is de anti-aanbaklaag van teflon. Teflon of ptfe (poly-tetra-fluor-etheen) ontstond per ongeluk bij een experiment in een laboratorium van Dupont in 1938. De bijzondere eigenschappen – lage wrijving, weinig hechting aan andere materialen, hittebestendig, chemisch niet reactief – maakten het geschikt voor toepassing in ruimtepakken. Het kwam dus in de publiciteit door de ruimtevaart, meer niet.

Rookmelders zijn in de jaren zeventig voor NASA ontwikkeld door Honeywell. Er was een alarmsysteem nodig voor Skylab, het eerste ruimtestation. Rookmelders zijn nu verplicht in Amerikaanse huizen. Talloze tijdige waarschuwingen, en nog veel meer gevallen van vals alarm door een sigaretje of een hete douche, danken we aan de ruimtevaart.

NASA kan hulp vragen aan ondernemingen, het kan ook andersom. Zo heeft Diatek, een bedrijf in San Diego, met behulp van NASA de oorthermometer ontwikkeld, die de lichaamstemperatuur opneemt door meting van infraroodstraling. Sneller, hygiënischer en minder onaangenaam dan een koortsthermometer.

Badpakkenfabrikant Speedo had NASA nodig bij het ontwikkelen van de superbadpakken waarmee bij de Olympische Spelen in Beijing het ene wereldrecord na het andere werd gezwommen.

Terug naar de satellieten zelf: remote sensing – kijken van grote afstand – is een onmisbaar hulpmiddel geworden bij het maken van weerberichten, het begeleiden van bosbouw, landbouw en visserij en natuurlijk bij spionage. Bij verschillende bedrijven kan de consument satellietfoto’s kopen, bijvoorbeeld van zijn eigen woonplaats. Maar die zoek je ook zo op bij Google Maps.

Ruimtevaartorganisaties mogen zulke successen graag aanvoeren als bewijs voor de maatschappelijke rol van ruimtevaart en voor het nut van investeringen in deze branche. Dat is echter wat kort door de bocht.

De vraag die zou moeten worden beantwoord, is: levert geld dat gespendeerd wordt aan ruimtevaart méér op aan producten, economische activiteit en octrooien dan geld dat anders wordt besteed? Gericht onderzoek naar alternatieve energiebronnen, milieu- of medische technologie levert immers ook concrete toepassingen op – waarschijnlijk veel meer dan de min of meer toevallige spinoffs die voortkwamen uit een halve eeuw bemande ruimtevaart.

Dit is tweede deel in een korte serie over 50 jaar bemande ruimtevaart. Het eerste verscheen gisteren.