James Bond meets Palestina

Hoe schrijf je over de Palestijnse kwestie zodat de belangstelling universeel wordt?

Mischa Hiller doet een poging in zijn romans.

Kun je een thriller waarin bij de ontknoping geen psychopaat of andere moordlustige gek wordt gearresteerd nog wel een thriller noemen? Is een Palestijnse thriller iets heel anders dan pakweg een Zweedse?

Wie de boeken van de Britse Palestijn Mischa Hiller leest, kan de verschillen niet negeren. Hier geen ontmaskeringen, en als ze er al zijn, zijn het alleen politieke ontmaskeringen. Zo draait het in Hillers prijswinnende debuut Sabra Zoo, dat vorig jaar verscheen, om de slachting die in 1982 door christelijke Libanese milities, met hulp van Israëliërs, werd aangericht in de Libanese vluchtelingenkampen Sabra en Shatila. De 18-jarige Ivan is getuige. Het boek gaat over het verhaal dat culmineert in dit bloedbad waarbij naar schatting tussen de 700 en 3.500 doden vielen.

Ivan is overdag tolk voor Europese artsen en Amerikaanse journalisten, en koerier voor de PLO. ’s Avonds is hij een jongen vol hormonen, die drinkt, joints rookt en gesprekken voert, zoals het een adolescent betaamt. Die twee werelden worden met elkaar verbonden in discussies die niet altijd opzienbarend zijn.

Zo wordt er verschillende malen gesteld dat de wereld geen interesse heeft in het Palestijns-Joodse conflict; we lezen dat niemand buiten Beiroet daadwerkelijk weet wat er zich afgespeeld heeft, dat de westerse pers niet zit te wachten op gruwelijke beelden en dat er te vaak gesproken wordt over de Palestijnse kwestie alsof de Palestijnen de enige bron van problemen zouden zijn. En aan het slot vertrekken de artsen en de journalisten weer. Dat wisten we wel zo’n beetje.

Maar toch zit er meer in Sabra Zoo dan zulke platitudes. De titel verwijst naar de wrange mededeling dat de vluchtelingenkampen ontruimd moesten worden voor een dierentuin. En die is er ook aangelegd, vlakbij het vluchtelingenkamp.

Wie in een roman stelt dat er te weinig aandacht is geweest voor een ernstige situatie, moet veel in huis hebben om de lezer te overtuigen. En daarin slaagt Hiller. Zonder beeldmateriaal weet hij effectief en dwingend de slachtingen in Sabra en Shatila neer te zetten. In een interview met Esquire Middle East verbaast hij zich erover dat het Westen bang lijkt te zijn voor het onderwerp. „Misschien is niemand er nog in geslaagd om er zo over te schrijven dat de belangstelling universeel kan zijn.” Hillers bekroning met de Commonwealth First Book Prize suggereert dat dat in elk geval is gelukt.

Het lijkt er op dat Hiller in zijn tweede boek Shake Off iets nadrukkelijker op die universele aantrekkingskracht heeft gemikt. Anders dan Sabra Zoo is Shake Off geen coming-of-age roman met detective-elementen, maar een pure thriller. De Palestijns-Joodse kwestie wordt meer uitgelegd, de plot is wijder vertakt, de geschiedenis breder getrokken. Hitler en de geallieerden zijn schuldig aan het conflict, niet de Palestijnen of de Israëliërs zelf. In tussenzinnen wordt soms even uitgelegd wie wie is, en Primo Levi’s romans worden vergeleken met de situatie in Libanon in de jaren tachtig. Het leest als een concessie aan de westerse lezer, en dat maakt Shake Off minder sterk dan Hillers debuut. Toch is het geen overbodig boek. In Shake Off worden de consequenties beschreven: wat doet het met je wanneer je de enige overlever bent van een massaslachting waarbij je familieleden zijn omgekomen?

Dat is een vraag waarmee Michel te maken krijgt wanneer hij in 1989 als spion voor de PLO gaat werken. Slapeloosheid en een verslaving aan codeïne zijn een oplossing voor zijn nachtmerries, en wraak is de oplossing waarnaar Michel op zoek gaat.

Hij vindt die in een buitenwijk van Londen. Opgeleid op Cyprus, in Engeland en door geheime diensten in Oost-Berlijn en Rusland – wat het geheel een onnodig vleugje James Bond geeft – werkt hij met valse paspoorten en geheime pakketjes. Hij moet vluchten wanneer zijn opdrachtgever wordt doodgeschoten. Wie was zijn opdrachtgever precies? Wie zitten er achter hem aan (Palestijnen of Israëliërs)? Het zijn de vragen die een spannend plot voortdrijven. Toch is ook dit boek niet rechttoe-rechtaan, daarvoor zijn de politieke connotaties te serieus. Voor Shake Off geldt, net als voor Sabra Zoo, dat het Palestijns-Israëlische conflict geen achtergrond is, zoals in de familiedrama’s van de hier in Nederland uitgegeven Palestijnse Sahar Khalifa. Het conflict staat bij Hiller voorop en daar koppelt hij, zeker in zijn debuut, een geloofwaardig verhaal aan. Mocht ook Hiller in het Nederlands vertaald worden, dan ben ik nieuwsgierig waarop de nadruk gelegd zal worden. De Engelse omslagen zijn die van thrillers, compleet met bloedspatten. De Italiaanse vertaling heeft een ondertitel meegekregen: ‘een Palestijns verhaal’ en op het omslag is een treurig jongetje afgebeeld. Het zijn die uitersten waar tussen het werk van Hiller laveert: de spannende vliegveldthrillers en het Palestijnse drama.

Mischa Hiller: Sabra Zoo. Telegram, 203 blz. € 16,-

Mischa Hiller: Shake Off. Telegram, 277 blz. € 12,-

Zie ook: www.mischahiller.com