Wie verdiende aan de oorlog van Laurent Gbagbo in Ivoorkust?

Om de macht te behouden schoot Laurent Gbagbo volgens de Veiligheidsraad met zware wapens op de bevolking. De VN probeerden maandenlang wapenhandel te blokkeren. Wit-Rusland was verdachte.

Forces loyal to internationally recognized Ivory Coast President Alassane Ouattara attack the Presidential Palace, on April 1, 2011 in the Plateau district of Abidjan. Elite troops loyal to under-fire Ivory Coast strongman Laurent Gbagbo battled his rival's army in the heart of Abidjan Friday, as he faces violent removal if he fails to relinquish the presidency. Internationally recognised president Alassane Ouattara's forces entered the economic capital on Thursday, hoping a cornered and increasingly isolated Gbagbo would hand over power, warning he faced a bloodbath if he did not. AFP PHOTO / JEAN-PHILIPPE KSIAZEK
Forces loyal to internationally recognized Ivory Coast President Alassane Ouattara attack the Presidential Palace, on April 1, 2011 in the Plateau district of Abidjan. Elite troops loyal to under-fire Ivory Coast strongman Laurent Gbagbo battled his rival's army in the heart of Abidjan Friday, as he faces violent removal if he fails to relinquish the presidency. Internationally recognised president Alassane Ouattara's forces entered the economic capital on Thursday, hoping a cornered and increasingly isolated Gbagbo would hand over power, warning he faced a bloodbath if he did not. AFP PHOTO / JEAN-PHILIPPE KSIAZEK AFP

Op 19 februari 2010 brachten de ministers van Landbouw en van Buitenlandse Zaken van Wit-Rusland een bezoek aan Ivoorkust om te praten over de aankoop van een paar duizend hectare landbouwgrond. Op zich niet vreemd, want Wit-Rusland is een landbouwstaat. De ministers werden niet ontvangen door hun ambtsgenoten maar door Simone Gbagbo, de vrouw van de Ivoriaanse president. Ook dat was niets vreemds; in Ivoorkust kom je om zaken te doen altijd uit bij de president of zijn familie. En de regio waar Wit-Rusland grond wilde kopen was de geboortestreek van mevrouw Gbagbo, die bekendstaat als een geslepen zakenvrouw en als een extremist die haar man koste wat het kost in het zadel wil houden.

Maar bij de Wit-Russische regeringsdelegatie had zich ook een man gevoegd die meer van kalasjnikovs wist dan van aardappelen: Michail Kapylou, oud-officier van het Wit-Russische leger.

Kapylou is een goede bekende van de VN-expertgroep in Ivoorkust die het voor dat land ingestelde wapenembargo in de gaten houdt. Zij kennen hem, zo blijkt uit stukken, als „speciaal adviseur van het [Ivoriaanse, red.] ministerie van Defensie” – en als degene die de afgelopen jaren diverse buitenlandse (Wit-Russische) piloten en technici heeft ingehuurd om gevechtshelikopters en -vliegtuigen te repareren, te onderhouden en te vliegen.

Ook aan de zijde van Simone Gbagbo was een functionaris die weinig met landbouw te maken had: de voormalige Franse gendarme Robert Montoya. Hij is, aldus een VN-rapport, veelvuldig „opgetreden als tussenpersoon bij de verkoop van Wit-Russische wapens aan Ivoorkust”. Montoya was de man die tussen 2002 en 2004, vóór het huidige wapenembargo van kracht werd, deals sloot met Ivoorkust voor de levering van zeker zeven luchtvaartuigen, waaronder Mi-24 gevechtshelikopters en Su-25 jachtvliegtuigen, en een onbekende hoeveelheid andere wapens, zoals raketwerpers.

De aanwezigheid van deze twee wapenhandelaren bracht de Ivoriaanse pers er destijds dan ook toe te speculeren over de ontmoeting. Die zou, behalve om landbouwgrond, ook nog om de aanschaf van wapens ngaan. Een Ivoriaanse bron met goede contacten binnen de kring van president Gbagbo bevestigt dat het om wapens ging. De bron wil anoniem blijven omdat hij niet met de pers mag praten vanwege de gevoeligheid van de zaak. Wit-Rusland, zegt hij, heeft tijdens het bezoek een deal gesloten met Ivoorkust over de levering van drie aanvalshelikopters, mits dat land zelf voor het transport zou zorgen.

De levering liep echter om onbekende redenen vertraging op en rond 15 september volgde daarom een nieuwe ontmoeting tussen Simone Gbagbo en Wit-Russische kabinetsleden. Ditmaal vertrok de Wit-Russische minister van Douane naar Ivoorkust. Hij is een sleutelfiguur in de handelsrelaties tussen Wit-Rusland en Afrikaanse landen. Ook bij deze ontmoeting, meldde de Ivoriaanse pers, was tussenpersoon Montoya aanwezig. Tijdens het bezoek zouden de laatste belemmeringen zijn weggenomen voor de levering.

Via de luchthaven in Yamoussoukro, de hoofdstad van Ivoorkust, zouden de Wit-Russische helikopters in januari dit jaar worden ingevlogen. Een hooggeplaatste bron bij de VN in Ivoorkust, die ook anoniem wil blijven, zegt dat blauwhelmen ter plaatste rond 25 januari nachtelijke vliegtuiggeluiden hoorden bij dat vliegveld. Tegelijkertijd kregen de VN bericht dat er een verdachte vracht was geland. Toen VN-inspecteurs wilden gaan kijken werden ze beschoten en moesten ze rechtsomkeert maken.

Vlak daarna, op 28 januari, beschuldigde de secretaris-generaal van de VN, Ban Ki-moon, Wit-Rusland ervan dat het helikopters had geleverd aan Ivoorkust. Ban noemde de levering een „grove schending” van het wapenembargo tegen Ivoorkust. Hij belegde onmiddellijk een spoedberaad van de Veiligheidsraad. President Gbagbo heeft eerder zijn leger versterkt met wapentuig uit Wit-Rusland en Ban vreesde dat hij de helikopters zal inzetten in zijn steeds bloediger terreurcampagne.

Maar 24 uur later moest de secretaris-generaal zijn beschuldigingen alweer intrekken, omdat er geen bewijsmateriaal was. Voor Ban was dat pijnlijk gezichtsverlies. De VN, zei hij in een summiere verklaring, hadden „niet kunnen verifiëren dat er een vliegtuig [met wapens, red.] was geland”. Hij book verontschuldigingen aan „voor de schade die is berokkend”.

Wit-Rusland reageerde furieus. Het ministerie van Buitenlandse Zaken noemde de beschuldiging „een regelrechte leugen’’ en onderdeel van een „vernietigende propagandacampagne” om het imago van Wit-Rusland te schaden. Wit-Rusland heeft geen embargo tegen Ivoorkust geschonden, verklaarde het ministerie stellig.

Of die helikopters tóch in Ivoorkust zijn aangekomen, is niet duidelijk. „Sommigen hier zeggen dat het publiek maken van een mogelijke deal kan hebben geleid tot het afketsen ervan – dat zou dan toch nog een resultaat zijn”, aldus de Nederlander Daniël Prins, die leiding geeft aan de VN-afdeling voor conventionele wapenbeheersing in New York. „Maar dat is speculatie, en het mogelijk afketsen van de deal had hoe dan ook een hoge prijs.”

De VN meldden op 3 maart dat via Zimbabwe nieuwe wapens op weg waren naar president Gbagbo. Media in Wit-Rusland schreven dat hierbij dezelfde tussenhandelaar betrokken was als bij de helikopters. Eén deal mocht dan afgeketst zijn, maar nieuwe waren alweer in de maak.