Export van geweldloze protesten

De Servische organisatie CANVAS geeft cursussen hoe je een dictator omver werpt.

Een van de leiders van de Egyptische protestbeweging kreeg training van CANVAS.

A young Egyptian is raised by his father to shake hands with an army officer atop a tank in Tahrir square in Cairo February 11, 2011. A furious wave of protest finally swept Egypt's President Hosni Mubarak from power on Friday after 30 years of one-man rule, sparking jubilation on the streets and sending a warning to autocrats across the Arab world and beyond. REUTERS/Yannis Behrakis (EGYPT - Tags: CIVIL UNREST POLITICS MILITARY IMAGES OF THE DAY)
A young Egyptian is raised by his father to shake hands with an army officer atop a tank in Tahrir square in Cairo February 11, 2011. A furious wave of protest finally swept Egypt's President Hosni Mubarak from power on Friday after 30 years of one-man rule, sparking jubilation on the streets and sending a warning to autocrats across the Arab world and beyond. REUTERS/Yannis Behrakis (EGYPT - Tags: CIVIL UNREST POLITICS MILITARY IMAGES OF THE DAY) REUTERS

Les één voor wie een dictator omver wil werpen: houd je verre van geweld. Les twee: houd buitenlandse bemoeials op afstand. Want geweld en buitenlandse bemoeials kunnen je beweging aanvreten.

Dat hebben de leden van Otpor (Verzet), de succesvolle protestbeweging tegen de Servische president Slobodan Milosevic, in 1999 en 2000 geleerd. En dat is wat ze revolutionairen in de dop meegeven, in cursussen en lesmateriaal dat vanuit een eenvoudig kantoor in een appartement in de flatwijk Nieuw Belgrado via internet de hele wereld over gaat.

Anderhalf jaar geleden was Mohammed Adel, een van de leiders van de 6-aprilbeweging die de opstand in Egypte voorbereidde, in Belgrado voor een training. Bij wijze van bronvermelding werd tijdens de straatprotesten in Kaïro het Otpor logo (een witte gebalde vuist tegen een zwarte achtergrond) meegedragen.

„We zijn ontzettend trots als we dat zien,” zegt Srdja Popovic, destijds een van de actiefste leden van Otpor, begonnen als studentenorganisatie. Nu leidt hij het Center for Applied NonViolent Action and Strategies (CANVAS). „Maar de inspiratie voor Egypte kwam uit Tunesië, heus niet uit Servië. Het is overduidelijk een pan-Arabische beweging. Wij hebben hooguit gereedschap aangereikt.”

Een geweldloze opstand als exportproduct bestaat niet, zegt Popovic. „Een revolutie met geweld, kun je exporteren. Je hebt driehonderd sterke mannen achterop trucks nodig. Ze komen het land in, nemen een tv station over, gijzelen de president, daarna gaan ze door naar een andere bananenrepubliek. Maar voor geweldloze strijd heb je grote aantallen nodig. Mensen riskeren hun leven alleen voor wat belangrijk voor hen is en wat dat is weten ze alleen zelf.”

De terughoudendheid laat zich verklaren. Niets laat zo’n wansmaak na als buitenlanders die zich na afloop een aandeel in jouw revolutie toe-eigenen, weet Popovic uit ervaring. Onthullingen over subsidies uit de VS brachten het speels-brutale Otpor schade toe, want buitenlandse bemoeienis was precies waar Milosevic hen van beschuldigde. In Servië, dat in 1999 onder Amerikaanse leiding door de NAVO werd gebombardeerd, was die Amerikaanse connectie dodelijk. Otpor verloor geloofwaardigheid en speelde na het vertrek van Milosevic nog maar een geringe rol.

„Het heeft ons een bittere les geleerd. We willen niet dat het Egyptische volk zoiets overkomt”, zegt Popovic, ex-parlementariër en nu docent. ‘Geweldloos verzet’ is een populair vak aan de faculteit politicologie in Belgrado. Hij doceert het ook aan een universiteit in Colorado en New Jersey. „Een universele formule voor het organiseren van een beweging bestaat niet, maar voor succes moet je altijd eenheid en planning hebben en het moet gedisciplineerd geweldloos zijn. In Egypte zag je ook dat dit werkte, al deed Mubarak alles om te provoceren. Het is cruciaal dat je mensen uit de ‘pilaren van geweld’ trekt, zoals het leger en de politie, in plaats van mensen naar ze toe jaagt door agressief of bedreigend over te komen.” Leden van Otpor gaven de politie bloemen en taartjes. In Egypte werd het leger op vergelijkbare manier tot medestander gemaakt.

De eenheid kreeg in Egypte gaande het protest vorm. Individuele symbolen – ook de Otpor-vuist die was overgenomen – werden vervangen door Egyptische vlaggen. Christelijke betogers beschermden moslims tijdens hun gebed op Tahrir plein, het hart van de protesten. Andersom werden christenen door moslims begroet.

„Inspirerend”, zegt Popovic. „Alleen Egypte en Tunesië al zijn groter dan heel Oost-Europa, 100 miljoen mensen. Decennia lang zaten ze in de vriezer. Iedereen verwachtte dat er zelfmoordenaars met bomgordels uit zouden komen. Maar het zijn mensen als jij en ik, die naar dezelfde muziek luisteren, talen spreken. Het zijn er veel, ze zijn jong. De oude regimes zijn voorbij hun vervaldatum.”

Na de revolutie begint het werk pas – dat is ook een Servische les. Generatiegenoten van Popovic, die hoopten dat de humor en energie van de straat er voor zouden zorgen dat Servië zou veranderen in een welvarende democratie, zijn teleurgesteld. Ruim tien jaar na de val van Milosevic vinden ze het leven zwaar en hebben ze weinig vertrouwen in hun vermogen iets te veranderen. Een echte zuivering heeft niet plaatsgevonden. „Met transities komen hoge verwachtingen”, zegt Popovic, die weinig geduld heeft met klagers. „We wilden democratie, vrije pers en vrije universiteiten. We kregen waar we om vroegen.”