Een bonus hoort er altijd bij

De bonussen bij ING. De riante vergoedingen voor de politietop. En de machtsstrijd binnen het Havenbedrijf.

Hoe werken de radertjes in het telraam van de bonussen?

Nederland, Amsterdam, 06 Februari 2010, ING Group ( Bank groep ) ING, the largest financial services company in the Netherlands. Amsterdams ING Kantoorpand bankdivisie. bankier bankiers bankieren Foto: Peter Hilz
Nederland, Amsterdam, 06 Februari 2010, ING Group ( Bank groep ) ING, the largest financial services company in the Netherlands. Amsterdams ING Kantoorpand bankdivisie. bankier bankiers bankieren Foto: Peter Hilz

Ha, voorjaar. Bonussen bloeien, conflicten groeien.

Dit zijn traditioneel de maanden van politiek-maatschappelijke discussies over topbeloningen. Bedrijven publiceren jaarverslagen. Zij laten zich lezen als een financieel Privé. Alles wat u altijd wilde weten over salarissen, bonussen, gouden handdrukken en vertrekregelingen, maar niet durfde te vragen.

Maar deze keer opent zich een ongewoon inkijkje in het praktisch handelen en in de mores in Nederland. In het bedrijfsleven, in de publieke zaak en in het hybride domein tussen markt en staat.

Ad Scheepbouwer, redder van KPN, nam maandagavond ontslag als president-commissaris van het Havenbedrijf Rotterdam. Reden? Een principieel verschil van mening over de 5 procent verlaging van de beloningen voor de bestuurders die de aandeelhouders hebben opgelegd. Dat zijn de gemeente en het Rijk.

Jan Hommen ziet als bestuursvoorzitter van ING af van zijn toegekende bonus van 1,24 miljoen euro. In de nasleep daarvan steunde een Kamercoalitie van PVV-PvdA-SP een anti-bonus motie. Belast alles weg!

En dan is er de Tweede Kamer zelf. Moet Kamerlid Marga Berndsen (D66) het onrechtmatige deel van haar verdiensten als korpschef in Leeuwarden terugbetalen? Het gaat wellicht om een ton. Toenmalig burgemeester Geert Dales (VVD) stapelde toelage op vergoeding om haar in 2006 te rekruteren.

De drie voorbeelden zijn geen geïsoleerde gevallen. Zij leggen patronen bloot over mechanisch handelen. Wat zijn de radertjes van het telraam van de topbeloningen?

Eén. Politiechefs en topmanagers denken net als werknemers in totaalbedragen, liefst netto. ‘Hun’ werkgevers gaan daarin mee. Twee. Bij de totaalbedragen is een bonus de bos bloemen op een verjaardag: het hoort er altijd bij. Drie. De beslissers over beloningen verkeren in dezelfde sociaal-maatschappelijke circuits en dat ondergraaft weerstand. Vier. Effectief verzet tegen overspannen betalingen is een aandeelhouderszaak.

Het totale beloningsbedrag is leidend, dat zie je bij ING en bij Berndsen. Zij wilde er in Leeuwarden niet netto op achteruitgaan en het bevoegd gezag was haar in alle opzichten ter wille. Raar? Het werd haar aangeboden. Zonder kennelijke navraag hoe het zat met een verhuiskostenvergoeding zonder verhuizing.

Bij ING stellen commissarissen de bonussen vast, voorbereid door een speciale commissie onder leiding van Jeroen van der Veer, voormalig directievoorzitter van Shell. Ook Lodewijk de Waal (ex-FNV-voorzitter) zit hier aan tafel, als commissaris op voordracht van de overheid.

Van der Veer, de nieuwe president-commissaris van Philips, heeft bij beloningen een omstreden reputatie. Als chef van Shell accepteerde hij twee keer een bonusvoorstel van de commissarissen ook al was niet volledig voldaan aan alle criteria. Raar? Het werd hem aangeboden.

Na de tweede keer wezen Shell-beleggers met 40 procent van de stemmen het beloningsrapport af van de commissarissen. Zoiets heet daar een revolte.

Dat illustreert de grote verdwijntruc in bedrijfsleven en publieke sector. Een bonus is geen betaling voor een bijzondere of een voortreffelijke prestatie, nee een bonus is bij regulier goede prestaties integraal onderdeel van het jaarlijkse bedrag. De vanzelfsprekende versmelting van salaris en bonus tot één was het nieuwe duurzame beloningspakket dat ING invoerde na het fiat van aandeelhouders.

Voor de verantwoording had ING in zijn jaarverslag maar twee zinnen nodig. Voldeden de bestuurders aan de (niet concreet vermelde) financiële doelen? Ja. Voldeden zij aan de (abstract geformuleerde) niet-financiële criteria? Ja.

De bonussen zijn een feit. Vallen zij binnen de afgesproken bandbreedte van 100 procent van het salaris? Ja, 92 procent. Is de bonus deels in aandelen, zoals afgesproken? Ja, de helft.

Bij sommige politiechefs gaat het net zo. Onderzoek van de Rijksauditdienst naar de beloning van 54 (plaatsvervangend) politiechefs onthulde dat drie van hen meteen een functioneringstoelage kregen. Dat is alleen voor een „zeer goede of uitstekende vervulling van de functie”, schrijft de Auditdienst. „Op het moment van aanstelling kan nog geen sprake zijn van een zeer goede vervulling van de functie.”

Een bonus direct? Toen Geert Dales in zijn functie bij hogeschool InHolland begon, kreeg hij over de eerste zes weken direct 3.600 euro bonus. Het stond zo in zijn contract.

De botsing van opvattingen tussen de vertegenwoordigers van de publieke zaak en van het bedrijfsleven is het luidst in Rotterdam. Het gemeentebestuur staat onder druk van moties in de raad om de beloningen bij het Havenbedrijf te verlagen. Maar met Scheepbouwer hadden zij een president-commissaris die zelf in 2001 een politieke rel doorstond over zijn optiemiljoenen bij de redding van KPN.

Scheepbouwer gelooft in het nut van prestatiebeloningen. Daar botsen de opvattingen over de essentie van het Havenbedrijf: primair commercieel of primair overheid. De overheidsaandeelhouders trekken aan het langste eind en kiezen de lagere normen in de publieke sector.

De publieke zaak heeft zelf geen aandeelhouders. Alleen maar burgers. Het zwartepieten van Berndsen en Dales over hun verantwoordelijkheden ondergraaft het publieke gezag om te oordelen over het bonusbeleid van anderen, zoals ING.

Bij ING staan de aandeelhouders buiten spel. Wie is daar bevoegd? Hommen zelf tekende voor de brief in de Volkskrant waarin hij zijn bonus opgaf. Maar de commissarissen zijn verantwoordelijk.

Dales, Berndsen, de ING-commissarissen en Hommen bevestigen samen het beeld dat de indieners van anti-bonus en anti-elite moties scheppen in gemeenteraden en de Kamer. Dat de bovenbazen onder elkaar de bonussen regelen.