Het Kill Team is angstaanjagend normaal

Vijf Amerikaanse militairen worden ervan beschuldigd ‘voor de kick’ drie Afghanen vermoord te hebben. In de marge van de verontwaardiging is een klassiek nature-nurture-debat gaande. Zijn deze soldaten rotte appels of waren het specifieke omstandigheden die hen tot moord hebben aangezet?

De Slag bij Solferino (1859) was de aanleiding voor de Eerste Geneefse Conventie.

Vijf Amerikaanse militairen worden ervan beschuldigd ‘voor de kick’ drie Afghanen vermoord te hebben. In de marge van de verontwaardiging is een klassiek nature-nurture-debat gaande. Zijn deze soldaten rotte appels of waren het specifieke omstandigheden die hen tot moord hebben aangezet?

Het leger geeft in voorkomende gevallen een standaardreactie. Voormalig minister van Defensie Donald Rumsfeld nam in de regeerperiode van Bush het begrip ‘rotte appels’ letterlijk in de mond toen het Abu Ghraib-schandaal - de mishandeling van Irakese gevangenen - in 2004 op de voorpagina’s landde. Nu in Seattle een proces wordt gevoerd tegen een peloton dat zichzelf tot ‘Kill Team’ doopte, communiceren de autoriteiten onder Obama niet anders. “Dit staat haaks op de normen en waarden van het Amerikaanse leger.”

Dat stelt het publiek gerust, want het betreft hier niet zomaar moord: vingers, een tand en zelfs een schedel zijn als trofeeën bewaard. Met een grijns liet het Kill Team zich fotograferen bij de geschonden lijken. Foto’s waarvan Der Spiegel er maandag drie publiceerde. Het kan niet anders of hier zijn psychopaten aan het werk geweest.

Maar is die aanname wel plausibel? Hoe groot is de kans dat al het gevangenispersoneel van Abu Ghraib uit geboren beulen bestond? Hoe groot is de kans dat vijf soldaten in hetzelfde peloton van de ene op de andere dag besluiten hun neiging tot moorden te praktiseren? Hoe bestaat het dat zulke geesteszieken de psychologische test hebben doorstaan?

Drie procent van de mannen psychopaat

Die kansen zijn bijzonder klein. Volgens de American Psychiatric Association, het grootste instituut op dit gebied, is slecht drie procent van de mannen psychopathisch aangelegd: een combinatie van extreme agressie, gebrek aan empathie, immuun voor berouw en een neiging tot gewelddadige criminaliteit. Bij vrouwen ligt het percentage nog lager. Ter informatie: Lynndie England, het gezicht van Abu Ghraib, is een vrouw.

Het is lastig om van een afstand een diagnose te stellen, maar de reeds bekende feiten wijzen wel uit dat de kwalificatie ‘rotte appels’ te gemakkelijk is. Evenmin kun je stellen dat zulke praktijken bij het leger schering en inslag zijn. Daarom een kijkje in zowel de nature als de nurture van het Kill Team.

Gibbs vond het leuk om ‘dingen’ te doden
Calvin Gibbs heeft de meeste ‘nature’-argumenten tegen zich. Deze 26-jarige soldaat uit Montana voegde zich in november 2009 bij het peloton en kreeg er de leiding over. Hij verving een gewonde sergeant. Vóór Gibbs’ komst functioneerde het peloton, dat pas een paar maanden in de provincie Kandahar was, naar behoren. Medeverdachte Adam Winfield (21) omschrijft Gibbs in een gelekt verhoor als iemand die het leuk vindt om “dingen” te doden. “Hij is het vleesgeworden kwaad. Ik bedoel dat ik nog nooit een man ontmoet heb die het ene moment zit te grappen en het andere moment hersenloos kan doden.”

Volgens The Seattle Times schepte Gibbs op over moordpartijen die hij in Irak had gepleegd. Hij merkte op hoe gemakkelijk het is om zulks in Afghanistan te herhalen. Eind 2009 ontvouwde hij zijn plannen. Hij zette scenario’s uit waarin het zou lijken of de gedode Afghanen het geweld hadden uitgelokt. Medeverdachte Ashton Moore (20) wierp tegen niemand te willen doden zonder reden. “En daarom bestuur je nog steeds die truck”, sneerde Gibbs. “De jongen die ik zoek is iemand die een kerel kan schieten alleen omdat hij in staat is die kerel te schieten”, zo citeert The New York Times uit een verhoor.

Jeremy Morlock (23), Gibbs rechterhand, liet in één van de verhoren blijken bang voor Gibbs te zijn. Hij is volgens Morlock de sleutelfiguur. Gibbs plande de moorden, nam het initiatief om lijken te schenden en bedreigde met een gemummificeerde vinger een klokkenluider die klaagde over hasjgeur in één van de kamers. Dat initieerde een groot onderzoek met het proces in Seattle als resultaat. Gibbs koesterde overigens van jongs af aan al de wens om in het leger te dienen. Zijn middelbare school maakte hij niet af wegens leer- en sociale problemen. Hij ontkent iets met de moorden te maken te hebben.

Morlock doodsbang voor Gibbs
Morlock is woensdag als eerste veroordeeld door de krijgsraad. Tot 23 jaar cel. Als hij getuigt tegen de anderen kan hij al over zeven jaar vrijkomen. Net als Gibbs droomde hij zijn hele leven van een soldatenbestaan. Hij speelde GI Joe in de bossen en zette regelmatig de baret van zijn vader op. “Hij had het allemaal gepland. Zijn vader was een voorbeeld voor hem”, zei ijshockeycoach Jamie Smith tegen The Seattle Times. Morlock was volgens Smith zeer gezagsgetrouw, op het ijs ging hij tot het uiterste: de sport bezorgde hem drie hersenschuddingen. In Afghanistan liep hij er nog één op.

http://www.youtube.com/watch?v=kwcHxHwMsDU&feature=related

Uit verhoren, rechtszittingen en verklaringen van familie en vrienden blijkt dat Morlock gemakkelijk te beïnvloeden is. Psychisch had hij het moeilijk na het overlijden van zijn vader in 2007. “Een verwoestende klap”, aldus moeder Audrey. Toen hij in juni 2009 op missie ging verslechterde de situatie. In de lente van 2010 (in januari dat jaar zou de eerste moord gepleegd zijn) mocht hij even naar huis. Aan The Seattle Times vertelde zijn moeder dat Morlock zich zenuwachtig gedroeg. Hij keek voortdurend over zijn schouder en was bang om terug te keren naar zijn peloton. “Hij dacht dat hij zou worden gedood. Hij geloofde letterlijk dat hij niet thuis zou komen. Hij vertelde ons dat bijna elke dag”, aldus de moeder. Toen zijn verblijf in Alaska eindigde kon hij het niet opbrengen om te vertrekken. Zonder toestemming bleef hij nog enkele weken langer om wat tijd met zijn familie en vriendin door te brengen. Op missie stuurde hij een verontrustend bericht naar huis: “Ik denk niet dat ik ooit in staat zal zijn om te praten over een aantal dingen die hier gebeurd zijn.”

Morlock: ‘Ik verloor mijn morele kompas’
Een medische controle wees uit dat hij nog niet hersteld was van de hersenschuddingen, afhankelijk was van cannabis en misbruik had gemaakt van voorgeschreven medicijnen tegen nervositeit. Ook werd een persoonlijkheidsstoornis en een posttraumatische stressstoornis vastgesteld. Ondanks Morlocks problemen, en het feit dat hij maarliefst tien verschillende medicijnen gebruikte, oordeelde de krijgsraad dat hij niet aan een “ernstige psychische ziekte” lijdt en niet verminderd in staat was om “de onrechtmatigheid van zijn gedrag in te zien”. Morlocks moeder houdt het leger verantwoordelijk voor de misdaden die haar zoon heeft gepleegd. Ze stelt dat het leger niet aan zijn zorgplicht heeft voldaan. “De regering maakt van deze jongens zondebokken, terwijl de leiding nalatig is geweest.” Morlock heeft bekend, spijt betuigd en gaf in de rechtszaak blijk van enige zelfreflectie. “Ik verloor mijn morele kompas”, zo citeerde The Independent.

Het zijn natuurlijk maar snippers van een navertelde werkelijkheid, gekleurde getuigenverklaringen. Maar het geeft wel aan dat de ene ‘rotte appel’ de andere niet is. Het ziet ernaar uit dat Gibbs Morlock in zijn greep had. Ook soldaat Winfield ging gebukt onder het schrikbewind van Gibbs. Aan zijn ouders schreef hij: “Er zijn hier geen goede mensen meer over. Het vreet elke dag aan mijn geweten.” Winfield werd door Gibbs met de dood bedreigd opdat hij niets zou vertellen. De soldaat staat terecht omdat hij ook een Afghaan zou hebben doodgeschoten, maar hij beweert dat hij pas het vuur opende nadat Gibbs abusievelijk ‘Granaat!’ had geroepen.

Motieven verschillen
Dit alles geeft in ieder geval aan dat het motief van de één niet dat van de andere hoeft te zijn. Gibbs heeft de schijn tegen dat hij echt voor de kick moordde, maar het is zeer de vraag of dat ook voor Moore, Morlock, Winfield en de nog niet genoemde Michael Wagnon geldt. Van de laatste weten we weinig, omdat hij niet in de videoverhoren voorkomt. Toch geeft de website Defendmichaelwagnon.com, opgericht door naasten, enig inzicht. In een ingezonden brief van een voormalig commandant van Wagnon staat: “Hij was niet alleen een goed soldaat voor Alpha Company, maar ook een goede burger. Iedereen hield van hem en hij kwam nooit in de problemen. Niet één keer heb ik een negatieve melding over hem gehad.”

Dat staat in schril contrast tot de bewering van de aanklager: moorden voor de kick. Bij Gibbs kunnen we daar een voorstelling van maken, maar bij de anderen lijkt een negatief groepsproces de oorzaak. Een literatuurstudie van wetenschapsjournalist John Horgan geeft een mogelijke verklaring. De psychiaters Roy Swank en Walter Marchand ontdekten dat 98 procent van de WOII-soldaten na zestig dagen vechten psychiatrische symptomen had. De overige twee procent leek het onberoerd te laten. “Met andere woorden”, zo concludeert Horgan, “het vechten maakte deze mannen niet gek, omdat ze al gek waren.”

Deze twee procent kan volgens oud-psychologieprofessor en voormalig kolonel Dave Grossman doden “zonder spijt of wroeging”. Met goede begeleiding kunnen ze uitstekende soldaten zijn, schrijft hij in het boek On Killing (Little Brown, 1995), maar ze blijven de neiging hebben om buitensporig geweld toe te passen en gruweldaden te plegen.

‘Omstandigheden verantwoordelijk voor Holocaust’

Horgan citeert ook uit het boek Final Solutions (Cornell, 2005) van Benjamin Valentino. De politiek wetenschapper ontdekte dat de massaslachtingen in de voormalige Sovjet-Unie, China, Cambodja, de Balkan en Guatemala geïnitieerd werd door machtige leiders en slechts door een kleine groep werd uitgevoerd zonder bredere steun. Hitler, Stalin en Mao hadden volgens de bioloog Barbara Oakley (Evil Genes, Prometheus, 2008) een psychopathische aanleg. Maar massamoordenaars als Adolf Eichman, zo citeert Horgan de politiek denkster Hannah Arendt, weer niet. Tijdens de Neurenberg-processen merkte zij op dat de nazi’s “verschrikkelijk en angstaanjagend normaal” zijn. “De omstandigheden maakten het voor hen welhaast onmogelijk om te voelen wat verkeerd is.” Zij wees de ‘rotte appel’-theorie (nature) af en houdt de omstandigheden (nurture) verantwoordelijk voor de Holocaust.

Commando’s dodelijk voor moraal

De Neurenberg-processen brachten psycholoog Stanley Milgram op het idee om de motieven van deze verschrikkelijk normale mensen te onderzoeken. In een roemrucht experiment (waarin proefpersonen uitvoering moesten geven aan sadistische leermethoden) bewees hij dat tweederde van de mensen zich niet moreel verantwoordelijk voelt voor de orders van een meerdere. In de rol van leraar gaven zij hun cursisten (acteurs) levensbedreigende schokken bij foute antwoorden. De acteurs veinsden pijn en schreeuwden het uit, terwijl ze in werkelijkheid niets voelden. “Gewone mensen die gewoon hun werk doen kunnen uitvoerders worden van een verschrikkelijk, destructief proces”, concludeerde Milgram.  “Zelfs als de effecten van hun werk duidelijk worden, gaan ze door met acties die onverenigbaar zijn met fundamentele morele normen. Relatief weinig mensen beschikken over de kracht om hier tegenin te gaan.”

Geen rotte appels, maar slechte vaten
In 1971 deed psycholoog Philip Zimbardo een vergelijkbaar onderzoek in een gevangenis, beter bekend als het ‘Stanford Prison Experiment’. Studenten speelden de rol van gevangene of bewaker. Het experiment werd gestaakt omdat er een situatie ontstond die wij nu kennen van Abu Ghraib. In het boek The Lucifer Effect (Random House, 2008) schreef Zimbardo dat mensen zich niet slecht gedragen omdat ze ‘rotte appels’ zijn, maar omdat ze in ‘slechte vaten’ zitten. Situaties die wreedheden aanmoedigen.

Oorlog is het ultieme slechte vat, aldus Zimbardo. “In alle oorlogen, in alle tijden, in alle landen, kunnen goede mannen veranderen in moordenaars.”

Eerst opgetogen, dan stress na het doden
Een deugdelijke commandostructuur, scherp toezicht, strikte naleving van resoluties en conventies zoals de Geneefse (behandeling krijgsgevangen) kunnen dat tegengaan. Tegelijkertijd wil de legerleiding dat soldaten vuren als daar om gevraagd wordt. Legers proberen al sinds de Eerste Wereldoorlog die ‘natuurlijke weerstand om te doden’ te overwinnen. Volgens voormalig kolonel en psycholoog Grossman kan dat bereikt worden met directere opdrachten van officieren, langeafstandswapens, propaganda die de soldaat verheerlijkt en het dehumaniseren van de vijand. Wat blijft is de kater. Normale soldaten zijn na het doden aanvankelijk opgetogen, maar krijgen later vaak last van een posttraumatische stressstoornis.

Wat opvalt aan soldaat Winfield is dat hij over ‘dingen’ spreekt. Gibbs had er volgens hem plezier in om ‘dingen’ te doden. Ook de psychische problemen van de soldaten tijdens en na de missie (sommigen stonden doodsangsten uit, wilden na verlof niet terug) beantwoorden aan voornoemde theorieën.

En Gibbs? Die ontkent nog steeds. Het proces vindt hij vervelend, maar van wroeging heeft hij nog geen blijk gegeven. Volgens The New York Times heeft hij geen idee waarom zijn ondergeschikten zo bang voor hem waren. Zo bezien is Gibbs hier de psychopaat en zijn de andere vier soldaten ‘angstaanjagend normaal’.

Eerder in deze serie:

Foto’s ‘Kill Team’ Afghanistan leiden niet tot tweede ‘Abu Ghraib’
Gaddafi ideale schurk voor Sarkozy
Zoon Gaddafi bedoelt het allemaal niet zo kwaad
Acht criteria voor de uitvoer van militair materieel
Schietpartij CIA-agent veroorzaakt diplomatieke ramp
Vijf tips om een dictatuur coupbestendig te maken
Jawel, ook in u schuilt een terrorist
Net als Mubarak een tiran geweest? Neem dan de Poetin-route
Gevangenissen zijn de nieuwe psychiatrische ziekenhuizen
J.D. Salinger schreef lekker door terwijl zijn kameraden beschoten werden
Congresleden schoten elkaar vroeger gewoon dood
‘Dreigers moorden niet en moordenaars dreigen niet’
Speculeerwijzer schietpartij Arizona
FBI jaagt op zonderlingen als Jared Loughner
Niemand ligt meer wakker van seriemoordenaars
Een onschuldige burger is ongeveer 2.500 dollar waard
Neefje van Freud kwade genius achter moderne PR