Rottenberg maakt arbeid absurd

Mika Rottenbergs werk is geëvolueerd van simpele filmpjes tot ingenieus opgebouwde constructies. In De Appel in Amsterdam is eindelijk een overzicht van haar werk te zien.

Spreidt ze haar armen, dan is haar spanbreedte één meter negentig; dat is eveneens haar exacte lengte van top tot teen. Ze heeft schoenmaat 44 en een decolleté om in te verdwalen. De imposante Bunny Sue – artiestennaam Bunny Glamazon – maakte carrière als worstelkoningin, exotische danseres en fetisjartiest op podia door heel Amerika. Nu is ze op zoek naar een ghostwriter die haar levensgeschiedenis wil opschrijven.

Kunstenaar Mika Rottenberg (1978) ontdekte de buitenissige blondine via internet, waar Bunny zich op stelthakken presenteert in een wereld die tot miniformaat lijkt te zijn gekrompen. Rottenberg wist meteen: een vrouw die met zoveel elan haar kolossale leven aan de man brengt, is geknipt voor mijn films. En zo werd Bunny Glamazon de ploegbaas in Rottenbergs nieuwste absurdistische sprookje Squeeze (2010), waar slakroppen, landarbeidsters, Chinese masseurs, blote billen en Indiaas rubber zijn verwikkeld in een vernuftig estafettespel.

De films van de Argentijnse Rottenberg, aan wie nu een overzicht is gewijd in De Appel in Amsterdam, zijn net zo buitenissig als Bunny Glamazons voorkomen. Dat komt allereerst door de hoofdspeelsters: ze zijn verschrikkelijk dik (‘Trixxter Bombshell’ die haar geld verdient met op mannen zitten), verschrikkelijk sterk (bodybuildster Heather Foster) of verschrikkelijk lenig (de boomlange danseres Felicia Ballos die haar voeten als handen gebruikt). De dames zitten achter het stuur van een veel te warme namaakbus, vegen glimlachend het zweet van hun majestueuze biceps (in Tropical Breeze); plakken vast in te kleine en dus te benauwde kabouterkamers (in Squeeze en Dough). Of ze zijn sexy ploegbaas van een groepje anonieme, in beeldschone kleren gestoken arbeidsters. In die functie hoeven ze alleen maar met een wenkbrauw te trekken, en hup, de hele fabriek zet een tandje bij.

Wie het overzicht in De Appel bekijkt, merkt hoe Rottenbergs werk geëvolueerd is van een vrij simpel filmpje uit 2003, waarbij de wereld letterlijk op zijn kop werd gezet, tot de flitsend gemonteerde en ingenieus opgebouwde constructies van nu. Het is daarom niet verwonderlijk dat haar carrière zo’n vlucht neemt sinds 2008, toen ze de show stal op de Whitney Biennale in New York met een (eveneens in De Appel vertoonde) installatie van een boerderij waar haren van jonge vrouwen worden gemolken en gekweekt. Ze kreeg grote tentoonstellingen in San Francisco, maar was tot op heden in Europa nauwelijks bekend.

Daar brengt De Appel nu verandering in. In de ruimtes die Rottenberg als decor bouwt en die af en toe ook inclusief decor worden tentoongesteld, draait het om productie. Maar wat er wordt geproduceerd is niet precies duidelijk. Brood? Naar citroenzweet geurende tissues? Kubussen die bestaan uit een geperst mengsel van sla, wangenrood en ander onduidelijk schaafsel? Over het waarom van de productie spreekt de kunstenaar zich nog minder uit. Wel is duidelijk dat het werkproces monotoon is, zoals elke arbeid aan de lopende band monotoon is.

Het onweerstaanbaar grappige van Rottenbergs films zit ’m in hun logica, die onwrikbaar is, terwijl de setting volstrekt onlogisch is. Daarmee doen ze in de verte denken aan het absurdisme van de vroege klei-animaties van het Britse Aardman of Roald Dahls Sjakie en de Chocoladefabriek. Bij Rottenberg worden met een knal luiken opengeschoven, brokken deeg ‘uitgebroed’ en van pijp naar pijp geperst. Communicatie – zowel verbaal als fysiek – verloopt staccato, via bizar gevormde spreekbuizen, houtje-touwtje in elkaar geknutselde tandwielen en ook, in Squeeze, via gaten in de grond. Bovenwereld komt in contact met onderwereld, net als in Sjakie. Alles is parodie. Alles is verschrikkelijk en totalitair, maar ook weer niet.

Bij Rottenberg speelt er meer dan alleen het inzicht dat het absurdisme van alledag betoverend mooi kan worden vormgegeven en op de lachspieren werkt. Ze brengt de vervreemding van arbeid, zoals velen dat ervaren, kritisch in beeld. Haar films gaan natuurlijk over sweatshops en uitbuiting van vrouwen en van iedereen die er anders uitziet dan de normale standaard voorschrijft. Maar Rottenberg behandelt die onderwerpen zonder drammen of ideologische scherpslijperij. Ze haalt de vrouwen uit de anonimiteit, geeft ze een krankzinnige grandeur en de kracht om alles te veranderen als ze dat zouden willen.

Dough Cheese, Squeeze and Tropical Breeze, Mika Rottenberg. T/m 8 mei. De Appel, Eerste Jacob van Campenstraat 59, Amsterdam. Di t/m zo 11-18u. Inl: deappel.nl ****