Leiders Afrika zien Gaddafi's geld erg graag

Moammar Gaddafi kocht jarenlang steun in Afrika. Veel landen zijn nu dan ook tegen interventie. Maar ook geld heeft grenzen.

De ‘koning der koningen’, zoals Moammar Gaddafi zich in Afrika bij voorkeur laat aanspreken, heeft aanzienlijke steun op het continent. De nu zo aarzelende Afrikaanse Unie (AU) is mede door Gaddafi zelf in 2002 in het leven geroepen en is jarenlang door hem financieel ondersteund. Terwijl de Arabische Liga na het bloedig neerslaan van de protesten Libië als lid schorste, haalde een vergelijkbaar voorstel van Zuid-Afrika het binnen de AU niet. Critici noemen de AU in Noord-Afrika onzichtbaar en irrelevant.

De drie Afrikaanse leden van de VN-Veiligheidsraad, Gabon, Nigeria en Zuid-Afrika, stemden vorige week vóór de no-flyzone, maar de AU eiste gisteren, formeel mede namens diezelfde landen, een „ogenblikkelijk einde” aan de luchtaanvallen. Op Marokko na zijn alle Afrikaanse landen lid, maar de AU is sterk verdeeld. Terwijl de gekozen instituties van de pan-Afrikaanse organisatie de aanvallen door westerse landen veroordelen, willen veel individuele landen de banden met het Westen warm houden. President Zuma van Zuid-Afrika zei vanochtend dat de VN-resolutie slechts maatregelen rechtvaardigt die ten doel hadden de no-flyzone te handhaven.

Eerder verklaarde de AU de „territoriale integriteit” van Libië te respecteren en daarom „buitenlandse inmenging, in welke vorm dan ook”, te verwerpen. Deze reflex roept herinneringen op aan de voorloper van de AU, de Organisatie van Afrikaanse Eenheid, die als spreekwoordelijke ‘vakbond voor dictators’ weigerde ontsporende staatshoofden tot de orde te roepen. Een ‘Afrikaanse oplossing’, zoals de AU propageert, is verder weg dan ooit omdat een te elfder ure bijeengeroepen AU-delegatie gisteren van de VN geen toestemming kreeg in Tripoli te landen. Vrijdag pas komen de Afrikaanse leiders weer in hun hoofdkwartier in Ethiopië bijeen om over Libië te praten.

Ongeveer 15 procent van de begroting van de Afrikaanse Unie, waaronder de financiering van militaire vredesmissies, wordt door Libië bekostigd. Met 300 miljoen dollar behoort Libië tot de acht grootste contribuanten aan de Afrikaanse Ontwikkelingsbank. Dat verklaart de onderworpenheid van veel Afrikaanse leiders aan Gaddafi. Zij kozen hem twee jaar geleden zelfs tot jaarlijkse voorzitter van de AU en hebben overwogen het hoofdkwartier van de organisatie te verplaatsen van de Ethiopische hoofdstad Addis Abeba naar Tripoli. Gaddafi profileerde zich de laatste jaren als pan-Afrikaans ideoloog en wilde de AU omvormen tot ‘Verenigde Staten van Afrika’, een federatie naar Amerikaans model, met zichzelf als leider. Die radicale plannen waren de reden dat Gaddafi niet herkozen werd als voorzitter.

Maar de steun voor Gaddafi gaat verder terug. Bij vele opstanden in Afrika was hij betrokken. Van Nelson Mandela’s ANC tot de brute legers van Foday Sankoh in Sierra Leone en Charles Taylor in Liberia, van de ‘slager van Afrika’ Idi Amin in Oeganda tot de huidige leider van het land Yoweri Museveni. Een mozaïek van rebellenleiders schoof aan in de tent van de Libische leider en ontving geld en wapens. Hij gaf steun aan de bevrijdingsstrijd in Rhodesië tot 1980 en hielp in 2002 Robert Mugabe en diens Zanu-PF uit de brand nadat tegen de Zimbabweaanse president westerse sancties waren afgekondigd en het land geen geld meer had om olie in te kopen. Veel Afrikaanse leiders zijn hem moreel dank verschuldigd.

Vooral de laatste tien jaar bouwde Gaddafi met miljardeninvesteringen op het continent aan een vriendennetwerk. Mali, een van de meest behoorlijk bestuurde en democratische staten, is nu de meest uitgesproken tegenstander van maatregelen tegen Gaddafi. President Amadou Toumani Touré is samen met de leiders van Mauretanië, Oeganda, Zuid-Afrika en Congo door de AU aangewezen om de crisis in Libië te bezweren. Al jaren legt Touré voor Gaddafi de rode loper uit. Hij wil de Libische investeringen beschermen en een nieuwe opstand van de Toeareg-bevolking voorkomen. Gaddafi steunde de Toeareg in de jaren negentig nog.

Libië is een genereuze donor van Mali. Aan de familie Gaddafi gerelateerde investeringsvehikels stopten volgens het tijdschrift Jeune Afrique voor 180 miljoen dollar in agrarische projecten, voor 100 miljoen in een kantorencomplex voor de overheid en legden bij de historische stad Timboektoe een kanaal voor de rivier de Niger aan. Gaddafi financiert met 50 miljoen dollar de reïntegratie van ex-rebellen van het Toeareg-volk. Malinezen gaan naar moskeeën die door Gaddafi betaald zijn en kijken tv op een zender die door hem is opgezet.

Gaddafi zegde Afrika vorig jaar 97 miljard dollar toe en volgens een schatting van de Financial Times heeft Libië tot nu toe 8 miljard geïnvesteerd. Dit geld zit in veertien luxe hotels, moskeeën, benzinestations, onroerend goed in Zambia, Zuid-Afrika en Burkina Faso, de verbouw van koffie in Oeganda, pluimvee in Togo, houtwinning in Gabon en mobiele telefonie in Rwanda en Tsjaad.

De Libische investeringsmaatschappijen die de fondsen distribueren vallen moeilijk te ontwarren. Het onderscheidt tussen de staat en de familie van Gaddafi is vaak onduidelijk. Het overkoepelende orgaan is de door Gaddafi’s zoon Seif opgezette Libische Investeringsautoriteit (LIA). Die heeft verscheidene onderdelen, waaronder het Libische Afrikaanse Investeringbedrijf (Laaico).

Laaico, dat op het continent 5 miljard dollar heeft uitstaan, is het meest zichtbaar in Zuid-Afrika, de grootste economie van het continent. Via Ensemble Hotel Holdings is het bedrijf volledig eigenaar van het prestigieuze Michelangelo Hotel in Johannesburg, waar tijdens het WK-voetbal FIFA-baas Sepp Blatter in de presidentiële suite verbleef.

Maar geld kan niet alles kopen. Nadat de Veiligheidsraad vorige maand tot sancties tegen Gaddafi had besloten, heeft de Zuid-Afrikaanse minister van Financiën Pravin Gordhan de centrale bank opdracht gegeven financiële transacties te blokkeren die Gaddafi of zijn naaste bondgenoten ten goede kunnen komen. Bedrijven die relaties hebben met Gaddafi, zijn geïnformeerd dat hun geld Zuid-Afrika niet uit mag.