Frankrijk en Turkije zetten samen de NAVO buitenspel bij aanvallen in Libië

De NAVO ging ervan uit hard nodig te zijn voor aanvallen op Libië. Maar dat blijkt nog niet het geval. De Turken liggen dwars, omdat Sarkozy hen zaterdag negeerde. Nu gaat het zonder de NAVO.

Voor de NAVO wordt het steeds pijnlijker: Libië wordt nu al dagenlang aangevallen door drie machtige NAVO-bondgenoten, maar de NAVO zelf kon tot nu toe alleen nog maar beslissen over een wapenembargo tegen Libië. Tot diep in de nacht werd er gisteren in Brussel vergaderd over het afdwingen van een vliegverbod, maar Turkije was tegen dat NAVO-plan en gaf zijn verzet niet op. Frankrijk, Groot-Brittannië en de VS lopen voorop, zeiden NAVO-functionarissen gisteren, en de NAVO hinkt er achteraan.

Op zaterdag nog had Frankrijk moeilijk gedaan over de NAVO-plannen. Volgens ingewijden wilde Frankrijk eerst zeker weten dat de Libiëtop in Parijs van die dag een succes zou worden – pas toen er daar besloten was tot militaire acties, kon er ook op het NAVO-hoofdkwartier in Brussel verder worden gewerkt aan een operationeel plan voor Libië.

Daarna was het – veel serieuzer – Turkije. NAVO-secretaris-generaal Anders Fogh Rasmussen, die bekendstaat als een stevige doorduwer, kreeg dat land na een urenlange vergadering niet zover dat het de plannen voor Libië wilde goedkeuren.

De Turken waren boos, zeiden diplomaten, omdat ze niet waren uitgenodigd voor de Libiëtop in Parijs.

Turkije was meteen al tegen militaire acties in Libië, maar vóór de Libië-bijeenkomst van zaterdag leek het er niet op dat het zich zou verzetten tegen de NAVO-plannen.

Duitsland is ook tegen de luchtaanvallen, maar blokkeert de plannen niet. Anders zou de NAVO niets kunnen doen: een beslissing kan alleen worden genomen als alle 28 lidstaten het ermee eens zijn. Dat betekent niet dat ze dan ook allemaal mee moeten doen aan de uitvoering van die plannen.

Maar de Franse president Nicolas Sarkozy had premier Erdogan niet uitgenodigd op de Libië-bijeenkomst, de Griekse premier Papandreou wél en daarna was Turkije tegen het NAVO-plan voor een vliegverbod.

Een probleem voor sommige NAVO-lidstaten, met Turkije voorop, is ook dat de luchtaanvallen ‘feiten op de grond’ creëren: de manier waarop de VS, Frankrijk en Groot-Brittannië een vliegverbod afdwingen komt niet overeen met het idee dat de NAVO erbij heeft. „Er zijn nu wel heel veel doelen op de grond”, zei een NAVO-functionaris gisteravond.

Dat leidde ook bij China en Rusland, die in de VN-Veiligheidsraad niet vóór militair ingrijpen waren geweest maar er niet tegen hadden gestemd, tot afkeurende reacties. Een woordvoerder van het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken vroeg de VS, Frankrijk en Groot-Brittannië om te stoppen met het „willekeurig gebruik van geweld” waar ook burgers het slachtoffer van werden. Het Chinese ministerie van Buitenlandse Zaken liet weten de aanvallen te „betreuren”.

En zelfs de Arabische Liga, die vóór een vliegverbod was, vond gisteren dat de raketaanvallen veel verder gingen dan was afgesproken. Secretaris-generaal Amr Moussa zei dat „de bescherming van burgers” het doel was geweest. En niet: het doden van burgers. Moussa vond dat de Arabische Liga snel bij elkaar moest komen om erover te vergaderen.

Sommige NAVO-landen dachten dat het beter was om dan ook maar zelf te wachten: de NAVO was verdeeld, maar ook in de rest van de wereld waren er ernstige twijfels. Juist de vraag van de Arabische Liga om een vliegverbod boven Libië, vorige week, was belangrijk geweest bij de beslissing om aan te vallen – vooral voor de VS.

NAVO-functionarissen gaan ervan uit dat de coalitie van Frankrijk, de VS en Groot-Brittannië de NAVO hard nodig heeft, omdat de NAVO ‘commando- en controlecentra’ heeft. Tot nu toe werden er geen NAVO-faciliteiten of NAVO-personeel gebruikt voor de aanvallen, omdat het militaire bondgenootschap nog niet heeft besloten om mee te doen.

„Maar soms zijn mensen én van de NAVO én van hun eigen land”, zegt een ambtenaar op het NAVO-hoofdkwartier. „Dan hebben ze dubbele petten op. Voor faciliteiten, zoals vliegvelden, geldt dat soms ook. Tot nu toe worden die uit naam van het land zelf gebruikt, niet uit naam van de NAVO.”

Turkije hield twee jaar geleden eerst ook de benoeming tegen van de Deense oud-premier Rasmussen tot secretaris-generaal van de NAVO, als opvolger van Jaap de Hoop Scheffer. Erdogan vond Rasmussen toen ongeschikt om de NAVO te leiden door zijn rol in de cartooncrisis in 2006. Rasmussen had geweigerd om zich te verontschuldigen voor de cartoons die waren verschenen in een Deense krant.

Islamitische landen als Pakistan, Afghanistan en Iran werden steeds belangrijker voor de NAVO, zei Erdogan – en dat zou met Rasmussen wel eens een probleem kunnen zijn. Arabische landen zouden over de benoeming ook al hebben geklaagd bij Turkije.

Het was de Amerikaanse president Obama die Turkije onder druk zette om de benoeming van Rasmussen wel te accepteren. Die besteedde daarna veel tijd aan zijn relatie met Turkije – ook omdat hij wil dat de omgang van de NAVO met de EU eindelijk eens verbetert. Turkije houdt dat tegen wegens zijn conflict met EU-land Cyprus.

Op het NAVO-hoofdkwartier werd er gisteren vanuit gegaan dat Rasmussen intensief contact had met premier Erdogan over de Libië-plannen. Maar misschien zal het toch weer Obama moeten zijn die Turkije op andere gedachten brengt.

Vooral de VS zouden graag willen dat de NAVO, waarin zij de machtigste bondgenoot zijn, meedoet. Het was voor de Amerikanen nuttig om Frankrijk en Groot-Brittannië het initiatief te laten nemen bij de aanval op wéér een islamitisch land, maar NAVO-bronnen kunnen zich niet voorstellen dat de VS willen dat dat zo blijft. De VS drongen de afgelopen dagen op het NAVO-hoofdkwartier aan op haast met de Libië-plannen.

In Brussel wordt nu eerst beslist of het wapenembargo ook echt zal worden uitgevoerd – daar is vandaag weer een vergadering over. En de druk op Turkije zal worden opgevoerd om de no flyzone door de NAVO toch te accepteren. „Als we op woensdag zover zijn dat we kunnen beginnen met de uitvoering”, zei een diplomaat op het hoofdkwartier gisteravond, „dan lijkt me dat al heel wat”.