De mens is een verhaal en geen voorschors

Gezondheidszorg heeft deels de taak de inconsequenties in ons cv te herstellen, betoogt Ivan Wolffers. Daarom helpt psychotherapie.

Kunt u ook weleens uw verhaal niet kwijt bij de dokter? Dat komt doordat gezondheid en welzijn niet zulke vaststaande begrippen zijn, maar vooral worden beïnvloed door hoe we onszelf zien en dat hoeft niet overeen te komen met het inzicht van uw dokter. Dat lijkt een open deur, maar in het licht van recent hersenonderzoek is het idee van een mannetje dat in ons hoofd zit, dat alles overziet en dat ons gedrag stuurt onzin geworden.

Victor Lamme, Antonio Damasio en Dick Swaab hebben onze hersenen in kaart gebracht en de conclusie is ontnuchterend. We reageren automatisch op onze omgeving voordat we het ons bewust worden, maar we ervaren ons gedrag toch als van onszelf in de overtuiging dat we het zelf wilden. Dus de dokter is sindsdien nog meer geneigd ons verhaal met een korreltje zout te nemen.

Het begon met het onderzoek van Benjamin Libet uit 1991 waaruit bleek dat het ‘gereedheidspotentieel’ – het onbewuste zenuwsignaal om alles klaar te maken voor een beweging – ongeveer een halve seconde plaatsvindt voordat we het ons in de voorschors van de hersenen bewust worden. Dat is het gebied waar men vroeger de vrije wil een plek gaf. Het bewustzijn loopt achter de handeling aan. Mijn ‘ik’ is niet het begin van de handeling, maar constateert dat ik gereageerd heb en eist nadien de verantwoordelijkheid op.

Waarom creëren we toch een verhaal over de reden waarom we iets gedaan hebben? De Amerikaanse neuroloog Gazzaniga ontdekte dat onze linkerhersenhelft voortdurend probeert om ons eigen gedrag samen te vatten en te interpreteren. Hij noemde het de brain interpreter. Victor Lamme noemt het de ‘kwebbeldoos’.

We zijn culturele wezens, willen overal een verklaring voor hebben, en ordenen ervaringen en informatie. We brengen daarbij ons verleden in verband met wat ons nu overkomt en maken ook toekomstplannen. Daardoor ontstaat een verhaal dat ons helpt de continuïteit te bewaren van ons op de omgeving reagerende lichaam.

Het moderne hersenonderzoek brengt boeiende inzichten, maar het meest interessante aan de nieuwe onderzoeksresultaten over ons zenuwstelsel is niet hoe men probeert bepaalde neurotransmitters of hersengebieden in verband te brengen met gedrag. Het is vooral het inzicht hoe ons zenuwstelsel voortdurend op de uitdagingen van de wereld om ons heen reageert en ons beschermt tegen te grote veranderingen. De mens is een verhaal, en geen voorschors waar een mannetje zit dat ons stuurt. We zijn een zichzelf creërende autobiografie en bezitten in ons zenuwstelsel een bibliotheek aan scenario’s, zodat we die autobiografie voortdurend bij kunnen werken. Dat heeft grote gevolgen voor gezondheid en welzijn en wat we van de zorg verwachten.

Gezondheidszorg heeft deels de taak inconsequenties in ons cv te herstellen. Bovendien zou goede preventieaanpak baat hebben in te spelen op mogelijkheden onze autobiografie te wijzigen waardoor gedrag dat ‘beter’ is vanzelfsprekend wordt.

Psychotherapie is een goed voorbeeld van het repareren van ons levensverhaal, maar ook bij lichamelijke klachten is het belangrijk. Uit onderzoek naar hulpzoekgedrag van mensen met hiv bleek dat naast gebruik van reguliere zorg er grote behoefte was zorgverleners te consulteren die helpen bij zingeving van wat een wreed toeval leek: een virus op het verkeerde moment op de verkeerde plek. Geïnterviewden vertelden dat het hielp te horen dat de moeite die ze ondervonden voor het uitkomen voor hun seksuele geaardheid, hun weerstand zo had ondermijnd dat het virus een kans kreeg. Wetenschappelijk gezien heeft deze verklaring geen enkele waarde, maar is dat belangrijk als dat verhaal mensen helpt?

Ook op het gebied van preventie is het script dat we in ons hoofd hebben bepalend voor hoe we met gezondheid omgaan. Het is niet voor niets dat de miljoenen vretende campagnes om mensen gezonder te laten leven vooral in het verhaal passen van mensen die het al weten. Het effect van zulke interventies bij mensen waarvoor het juist bedoeld is, laat zien dat ze zich verzetten, zich geïntimideerd voelen en de informatie vermijden. Calorie-informatie bij Amerikaanse fastfoodketens wordt bijvoorbeeld genegeerd. De verplichting van deze bedrijven die informatie te geven heeft niet geleid tot gezondere bestellingen. Logisch, het past niet in het verhaal.

Is er hoop? Kunnen we ons cv wezenlijk veranderen? Uit hersenonderzoek blijkt dat er af en toe eureka-momenten optreden waarbij mensen inzicht krijgen. Daardoor lijkt het of de hersenen volledig gereset worden. Sommige mensen zijn flexibel en bij hen gebeurt het snel. Anderen zijn behoudender en ze veranderen als grote olietankers langzaam hun koers.

Het is een troostrijke gedachte dat we allemaal verhalen zijn en voortdurend die verhalen aan elkaar vertellen om te toetsen met welk verhaal we in de smaak vallen. En soms veranderen we het verhaal. Hopelijk is de dokter als we met onze verhalen komen niet te vol van zijn eigen verhaal. De grootste uitdaging voor verbeteren van onze gezondheid is namelijk om te begrijpen hoe de radicale veranderingen van onze leefomgeving ons verhaal diepgaand hebben veranderd.

Ivan Wolffers is arts en schrijver. Zijn boek Gezond verschijnt 24 maart.