Bij vraag 16, onder etnische groep: kruis 'Iers' aan

In het Verenigd Koninkrijk lijden Ieren vaker aan kanker en dementie, en ze zijn trots. Over het belang van het vakje ‘Iers’ bij de volkstelling.

Bij 26 miljoen huishoudens in Engeland en Wales is het formulier voor de volkstelling op de mat gevallen. Ras, religie, huwelijkse staat, opleiding, woon- en werksituatie, de hoeveelheid badkamers en zelfs de manier waarop het huis wordt verwarmd. De overheid wil – één keer in de tien jaar – alles van haar onderdanen weten. Anders „weten we niet met hoeveel we eigenlijk zijn”. Op basis van de gegevens worden bijvoorbeeld sociale dienstverlening, zorg en onderwijs afgestemd.

In tegenstelling tot Nederland, waar het Centraal Bureau voor de Statistiek gebruikmaakt van onder meer de gemeentelijke basisadministratie en waar al in 1971 de volkstelling werd afgeschaft wegens privacybezwaren, zijn de Engelsen en Welsh verplicht mee te doen. (Schotland houdt een eigen volkstelling.) Niet, onvolledig of bewust fout invullen van de 43 vragen is strafbaar en kan een boete van duizend pond betekenen.

En terwijl er natuurlijk wordt gerept over opdringerigheid, privacy en Big Brother, is er één groep die zich vol enthousiasme op de volkstelling stort: de Ieren. Met een speciale website met videoclips en oproepen door Bekende Ieren, worden zij opgeroepen om bij etniciteit vooral een kruisje te zetten in het hokje ‘Iers’.

Iers? Juist. Bij vraag 16 (Wat is uw etnische groep?) kan het antwoord zijn: blank, gemengd, Aziatisch, zwart of anders. Wie blank is, wordt dan gevraagd een keuze te maken uit verschillende Britse bevolkingsgroepen, anderszins, zigeuner of Iers.

Het heeft niets te maken met trots op eigen afkomst, vertelt Alex Smith, campagneleider van Tick the Box. Maar bij de vorige volkstelling was het aantal ingezetenen dat zich Iers noemde, bedroevend laag. „Ruim 690.000 mensen gaven aan Ier te zijn, maar we denken dat het er zeker drie tot zes miljoen zijn.” Naar schatting heeft een op de vier Londenaren een Ierse grootouder.

Hij denkt dat mensen nationaliteit en etniciteit verwarren. Want Ier ben je „zelfs als je geen accent hebt en niet van Guinness houdt”, en niet in Ierland geboren bent. Ook wilden Ieren liever niet met hun vaderland worden geassocieerd: in de jaren vijftig werden ze gediscrimineerd, tot eind jaren tachtig in verband gebracht met de oorlog in Noord-Ierland. Nu de relatie tussen de Britten en de Ieren is verbeterd – koningin Elizabeth zal in mei als eerste Britse monarch Ierland bezoeken – zullen meer mensen hun Ierse wortels erkennen, hoopt Smith.

Want het is belangrijk. Blanke Ieren – zelfs de tweede en derde generatie – blijken andere gezondheidsrisico’s te lopen dan blanke Britten. Zo komt hemochromatose (ijzerstapelingziekte) vaker voor, net als long- en slokdarmkanker. Ieren blijken bovendien meer kans te hebben op hartaanvallen en beroertes, en ook plegen Ieren vaker zelfmoord.

Doordat de eerste generatie, die in de jaren dertig of vijftig emigreerde, vaak zware arbeid verrichtte en in armoede leefde, zijn er andere voorzieningen nodig. De correspondent van de Irish Times ontdekte bijvoorbeeld dat in Leeds dementerende bejaarden vooral Ieren zijn.

Het is een van de redenen waarom de vragen over ras, hoewel controversieel, onderdeel blijven van de volkstelling en verplicht moeten worden ingevuld.

In tegenstelling tot de vrijwillige vraag over religie, die ook door velen als te indringend wordt ervaren. Humanisten roepen op om niet uit gewoonte ‘christelijk’ in te vullen, omdat mede door de resultaten beleid over bijzonder onderwijs wordt gevoerd. De posters voor de campagne moesten bij stations worden verwijderd. ‘In Godsnaam, zeg dat je niet religieus bent’, werd als te grievend ervaren. Maar die campagne is nog onschuldig in vergelijking met de antireligiecampagne uit 2001. Toen vulde uit protest 0,8 procent van de ondervraagden bij overige religie ‘Jedi’ in (naar de Starwars-films). Dat overtrof het aantal sikhs, joden en boeddhisten, en werd de vierde Engelse religieuze stroming.

Titia Ketelaar