'Zachte diplomatie van EU faalt tegen Oezbekistan'

Oezbekistan zet Human Rights Watch het land uit. Een bewijs dat het EU-beleid niet werkt, zegt het hoofd van de afdeling in Tasjkent.

Islam Karimov, de autoritaire Oezbeekse leider, is weer welkom in het Westen. Maar het lijkt er niet op dat westerlingen ook op een warm onthaal kunnen rekenen in het Centraal-Aziatische land. Gisteren werd bekend dat Tasjkent Human Rights Watch (HRW) uitzet, een van de weinige, nog actieve mensenrechtenorganisaties in het land – een land waar volgens de VN „systematisch wordt gemarteld”.

Twee maanden geleden nog, op 24 januari, werd Karimov persoonlijk ontvangen door José Manuel Barroso, de voorzitter van de Europese Commissie. Dat was voor het eerst in jaren. Sinds 2005, toen Karimovs leger een bloedbad aanrichtte onder demonstranten in Andizjon (er vielen 700 doden), was Karimov niet meer welkom in Europa. Op dat bezoek was veel kritiek. Amnesty waarschuwde Barroso dat hij de „waarheid niet moest verhandelen”. Oezbekistan is rijk aan olie en gas en Europa zoekt naar wegen om minder afhankelijk te worden van Russische energie. EU-voorzitter Van Rompuy weigerde Karimov te ontvangen.

Maar Barroso zei dat het beter was om te praten met een regime dan het te isoleren. Met zachte druk én het vooruitzicht van beloningen bij goed gedrag zou Karimov te bewegen zijn tot hervormingen. Die Europese politiek van engagement was al een tijdje ingezet. In het kader ervan werden in 2008 sancties opgeheven die na Andizjon waren opgelegd. In 2009 werd een wapenembargo, dat eveneens na Andizjon was ingesteld, beëindigd. Het bezoek aan Brussel was een voorlopig hoogtepunt in de detente.

Hoe ineffectief dat beleid is, blijkt nu wel, met de uitzetting, stelt de man van HRW in Tasjkent, Steve Swerdlow. Enkele weken geleden was hij in Europa om te praten met regeringsleiders over de verslechterende situatie in Oezbekistan. „Karimov overweegt niet eens om te veranderen. Hij is alleen geïnteresseerd in het geld van het Westen. Daarmee kan hij minder afhankelijk worden van Rusland.” Moskou heeft nog veel invloed in de ex-Sovjetrepubliek.

Swerdlow zag in de ontmoeting in Brussel destijds een bewijs dat de EU de toenadering naar een nog hoger plan tilt. Er werden afspraken gemaakt over energie zonder dat daar voorwaarden aan werden gesteld. En dat is gevaarlijk, zegt hij. „Zonder echte druk verandert er nooit wat. En dan kan het, net als in Tunesië, plotseling tot een uitbarsting komen. Alleen bij ons zullen de autoriteiten keihard ingrijpen. Het Westen zaait de zaden voor een nieuw Andizjon.”

Europa is niet de enige die de relaties met Tasjkent normaliseert. De VS, die na kritiek op het optreden van Karimov in Andizjon een basis in het land moesten sluiten, maken nu weer volop gebruik van Oezbeekse spoorlijnen voor de bevoorrading van de NAVO-macht in Afghanistan. Swerdlow vindt dat gezien de mensenrechtensituatie „schandalig”.

Redenen voor de uitzetting heeft Oezbekistan gisteren niet gegeven. „HRW”, zegt Swerdlow, „is vanaf het begin, 14 jaar geleden, het werken onmogelijk gemaakt door de autoriteiten. In 2009 werd nog een werknemer op straat afgeranseld, vermoedelijk door geheim agenten.”

Er zijn berichten dat er nog een rechtszaak volgt om het besluit ongedaan te maken. De kans is klein dat HRW die wint. Afgelopen jaren heeft Karimov het toch al niet uitbundige lijstje van „westerse bemoeials” vakkundig het land uitgewerkt. HRW, een van de laatste overgebleven organisaties, wordt daar naar alle waarschijnlijkheid aan toegevoegd. Juist nu er toenemende zorgen zijn over destabilisering van het land – en de Centraal-Aziatische regio als geheel.

    • Chris Hensen