De reality-soap is dood, lang leve reality-tv

‘Secret Story’ had een nieuw succes à la ‘Big Brother’ moeten worden. Dat is het niet, de kijkcijfers vallen tegen. Toch blijft reality-tv met zijn ‘echte’ mensen geliefd. Onder voorwaarden.

Beelden uit 'Secret Story'. Boven: presentatoren Boonstra en Verbaan. Beeld uit het televisieprogramma Secret Story
Beelden uit 'Secret Story'. Boven: presentatoren Boonstra en Verbaan. Beeld uit het televisieprogramma Secret Story

De volgende stap in reality-tv, Big Brother 2.0. Zo noemden SBS Broadcasting (de eigenaar van Net 5) en televisieproducent Endemol hun nieuwe realitysoap Secret Story een maand geleden, bij de start van het programma. In de dagelijks uitgezonden show worden vijftien kandidaten, elk met een geheim, in een huis opgesloten en 24 uur per dag door camera’s gevolgd. Het doel: elkaars geheimen achterhalen. Wie als laatste zijn geheim voor zichzelf heeft gehouden krijgt honderdduizend euro.

Secret Story is de duurste Net 5-productie ooit, en één van de duurste programma’s die SBS ooit heeft gemaakt. Volgens netmanager Alphons Martens kost het project „meerdere miljoenen”. Gemiddeld kijken er ongeveer 200.000 mensen per dag, 100.000 minder dan het door Net 5 zelf gestelde minimum.

Het programma is vorige week aangepast, sindsdien krabbelen de kijkcijfers langzaam op. Stoppen is geen optie. „Dat is langzaamaan nog duurder dan doorgaan”, zegt Martens. „We hebben mensen onder contract. Die moeten worden doorbetaald. En we moeten ook weer iets anders op die plek neerzetten.”

Zo veel geld, zo veel inspanning, en toch geen succes. Is er nog wel plek voor realitysoaps op de Nederlandse televisie? Het grote succes van Big Brother (1999) en De Bus (2000) is al meer dan tien jaar oud. Het genre is in verval. In De gouden kooi (2006) werd vooral gevochten. En wie herinnert zich nog Can’t buy me love (2008), waarbij een groep jongeren in een villa werd opgesloten? Volgens Martens heeft Secret Story last van de slechte reputatie van zijn voorgangers: „Het format is besmet geraakt.”

Wie spreekt met mensen uit de televisiewereld, mediawatchers en mediawetenschappers over de oorzaken van het gebrek aan succes van Secret Story hoort verschillende verklaringen. De casting zou niet goed zijn. Het tijdstip, tegelijk met De wereld draait door en RTL Nieuws, te concurrerend. En: we zouden zijn uitgekeken op realitytelevisie.

Het laatste klopt zeker niet. Kijk naar de lijst met best bekeken programma’s van de afgelopen twee weken: Boer zoekt vrouw, All you need is love, Blik op de weg, Oh, Oh Tirol, Wie is de Mol?, de Pfaffs, Undercover in Nederland, De rijdende rechter, Memories, Familiediner. Allemaal televisie waarbij ‘echte mensen’ worden gevolgd. Alleen de vorm ervan is anders dan van de ‘realitysoap’ waar programma’s als Big Brother, De gouden kooi en Secret Story onder worden geschaard. Een realityprogramma wordt een realitysoap genoemd zodra het dagelijks wordt uitgezonden en de nadruk ligt op menselijke interactie.

Veel populairder is ‘gescripte reality’ zoals Wie is de Mol?, dat kandidaten als zichzelf presenteert en een bepaalde kant opduwt. Er is ‘real reality’, zoals Ingang Oost waarbij we meekijken bij een eerste hulpafdeling. Er is interview-reality (24 uur met) en dating-reality (Boer zoekt vrouw). En, de laatste trend: realityversies van bekende dramaseries: Echte Gooische meisjes, De echte co-assistent en The real Desperate housewives. De kern blijft hetzelfde: we kijken naar ‘echte mensen’. Meer dan ooit.

Die onstuitbare opmars van reality-tv heeft verschillende redenen, zeggen de deskundigen. Reality-tv leent zich goed voor verborgen reclame in het programma, zogenoemde ‘product placement’. Zo is het Secret Story-huis onder meer ingericht met meubels en keukenattributen van de merken Stadler Form, OXO en Oliver Hemming. En een realityprogramma is goedkoop te maken. Voor Oh Oh Cherso werd een stel Hagenezen uit een discotheek geplukt en op het vliegtuig naar Kreta gezet. Dure scriptschrijvers waren niet nodig, Jokertje en Sterretje bedachten hun quotes helemaal zelf. Het maken van drama, comedy en documentaires is vele malen duurder. En omroepen hebben door bezuinigingen minder geld te besteden.

Daarnaast willen wij, televisiepubliek, volgens de kenners, graag steeds meer échte mensen zien. „De wereld wordt complexer”, zegt televisiewetenschapper Maarten Reesink van de Universiteit van Amsterdam. „Een leven is niet meer van wieg tot graf uitgetekend. Op zondag ga je eerst naar Ajax, en dan naar een concert van Vivaldi. We rennen de hele dag door verschillende levensstijlen heen. We willen leren hoe met verschillende mensen uit deze levensstijlen om te gaan. Daar is realitytelevisie een hulpmiddel bij.”

En zo helpt reality-tv, in de woorden van hoogleraar Journalistiek Irene Costera Meijer, bij „het krijgen van grip op ons leven”. Dat deed televisie altijd al, het geacteerde The Cosby Show leerde ons hoe zwarte families succesvol en rijk konden zijn.

Maar, zegt Meijer: „We kijken nu naar echte mensen. En daarom laten we wat we zien, veel zwaarder wegen.” Reesink: „De dialogen, de dilemma’s, de ongelukken die we zien: het is allemaal echt. Althans, het heeft een illusie van echtheid. En daarom betrekken we het veel sneller op ons eigen leven dan fictie.”

Wat leren we dan precies van reality-tv? Een aantal voorbeelden: van Temptation Island leren we over trouw, of ontrouw. Boer zoekt vrouw geeft ons inzicht in hoe intimiteit werkt. Oh, Oh Tirol gaat over opvoeding, vriendschap en volwassen worden. En zelfs aan de real life soap van Frans Bauer hadden we nog iets: hoe om te gaan met de alledaagse frustraties van het ophangen van een schilderijtje, dat maar niet recht wil hangen.

En dat is volgens voormalig Endemol-directeur Paul Römer, betrokken bij de eerste Big Brother-series precies wat bij Secret Story ontbreekt. „De karakters zijn zo bezig met het bewaken van hun geheim, dat we ze als kijker niet leren kennen.”

En dat willen we: televisiepersonages leren kennen. Ons referentiekader in de echte wereld, buren, familie en kerkgangers, verdwijnt. „We werken langer, zitten meer binnen”, zegt Costera Meijer. „Televisiepersonages zijn onze nieuwe kennissen. Realitytelevisie is echt niet meer weg te denken.”