Waarom kijk je omhoog?

Toen dochter Roos (11) van Frank en Femke Schouten uit Leiden een keer een moeilijk verhaal moest vertellen, keek ze eerst naar boven. Nu is hun vraag: „Waarom kijken mensen omhoog als ze goed moeten nadenken?”

Drie van de vijf personen die nrc.next aan de telefoon had om deze vraag te kunnen beantwoorden, maakten hetzelfde grapje: „Goeie vraag. Ik kijk nu even omhoog, naar het plafond.”

Onderzoeker Floris de Lange van het Donders Instituut voor Brein, Cognitie en Gedrag in Nijmegen weet iets meer te vertellen. Dat mensen omhoog kijken als ze even goed moeten nadenken hoort hij vaker, maar naar de precieze oorzaken daarvan is weinig onderzoek gedaan. De belangrijkste theorie is dat naar boven kijken een snelle manier is om het aantal nieuwe prikkels korte tijd te verminderen. Het nadenken gaat daardoor effectiever, vertelt De Lange. Vaak kijken mensen die in gesprek zijn even omhoog na de vraag van een ander. „De vragende ogen van de ander leiden af, dus het doel van wegkijken is dan vooral om de interferentie met die buitenwereld te verminderen”, legt De Lange uit. Een andere manier die veel mensen daarvoor – onbewust – gebruiken is even de ogen te sluiten.

Opvallend is ook dat we niet bij álle soorten vragen of onderwerpen waarover we nadenken naar boven kijken. De blikrichting is afhankelijk van het onderwerp waar je aan denkt, vertelt sociotherapeut en lichaamstaalexpert Frank van Marwijk. Volgens de theorie van het neurolinguïstisch programmeren kijken we vooral naar boven als de vraag of het gesprek over iets visueels gaat: je probeert je iets voor te stellen. Denk je aan iets wat je gevoel aanspreekt, dan kijken we naar beneden, richting de buik. En wie zich een geluid of liedje probeert te herinneren, zal onbewust opzij kijken, omdat het om een auditief onderwerp gaat.

Onderzoek wijst zelfs uit dat het voor de kijkrichting uitmaakt of we aan iets in het verleden of in de toekomst denken, zegt Van Marwijk: „Maak je een voorstelling van iets uit het verleden, dan kijken veel mensen naar links omhoog. Gaat het om iets in de toekomst, dan kijken we naar rechtsboven.”

Annemarie Kas