Waarom is grens recht?

Nu er in Noord-Afrika en het Midden-Oosten opstanden gaande zijn, staan geregeld landkaarten in de krant. Het valt Birgit van den Booren uit Den Bosch op dat veel landsgrenzen kaarsrecht lopen. „Hoe kan het dat sommige grenzen recht zijn, en dat dit niet bij Europese landen het geval is?”

In Europa zijn grenzen in de loop der eeuwen gevormd door oorlogen, conflicten, landjepik en verdragen. Maar in Noord-Afrika en het Midden-Oosten zijn de grenzen anders ontstaan. Deze regio’s waren halverwege de negentiende eeuw onderdeel van het Ottomaanse Rijk, dat in verval was geraakt en de weinig vleiende bijnaam ‘zieke man van Europa’ kreeg.

De Europese mogendheden roken hun kans. Hun onderlinge machtsstrijd zorgde voor een race om Afrika te koloniseren: the scramble for Africa. Frankrijk veroverde het huidige Algerije op het Ottomaanse Rijk. Vandaar verspreidde de Franse heerschappij zich over Tunesië en Marokko. De Britten gingen voor Egypte, de hoofdprijs vanwege het strategische belang van het Suezkanaal. In 1882 bezetten ze Egypte onder het voorwendsel dat ze een opstand neersloegen. Maar in feite controleerden ze het gebied. En Libië, tot slot, werd een Italiaanse kolonie na een korte oorlog met het Ottomaanse Rijk.

De grenzen tussen deze kolonies werden vrij arbitrair getrokken met potlood en liniaal. Er werd geen rekening gehouden met etnische en linguïstische groepen of bestaande politieke organisaties. Veel grenzen zijn sindsdien niet veranderd, ook niet toen na de Tweede Wereldoorlog de kolonies onafhankelijk werden.

Voor de grenzen in het Midden-Oosten was de Eerste Wereldoorlog van veel groter belang. Na de nederlaag van het Ottomaanse Rijk verdeelden de overwinnaars dit gebied onder elkaar. Frankrijk kreeg Syrië en Libanon, Groot-Brittannië Irak en Palestina (waar Jordanië ook toe behoorde). Ook nu werden de grenzen willekeurig getrokken. Er was geen historische noodzaak die de inwoners van deze gebieden voorbestemde om landgenoten te worden. Wat voor gevolgen dit had, blijkt bijvoorbeeld in Irak waar de grootste bevolkingsgroepen sunnieten, shi’ieten en Koerden elkaar naar het leven staan.

Toon Beemsterboer