Strijd tussen christendom en islam op de keukenvloer

scene uit de documentaire Stand van de Sterren (2011) FOTO: Cinema Delicatessen
scene uit de documentaire Stand van de Sterren (2011) FOTO: Cinema Delicatessen

Stand van de sterren Regie: Leonard Retel HelmrichIn: 26 bioscopen.****

Ruim tien jaar volgt de Nederlandse documentairemaker Leonard Retel Helmrich nu al de Indonesische familie Sjamsjuddin. Het leverde tot nu toe drie films op. Een daarvan, Stand van de sterren, is na de bekroning op het IDFA en op het Sundance-festival, vanaf deze week eindelijk in de Nederlandse bioscopen is te zien.

Die dubbele bekroning viel de regisseur al eerder te beurt met tussendeel Stand van de maan (2004). De waardering zegt wel iets over de volstrekt eigen manier waarop Retel Helmrich (1959) te werk gaat. Hij is een filmmaker in de beste traditie van de cinéma vérité: de beelden die hij voor zijn camera krijgt moeten het verhaal vertellen. Geen voice-over, geen opgelegde duiding. What you see is what you get.

Zoals de cinéma vérité ontstond op een moment in de filmgeschiedenis dat er lichte 16-millimetercamera’s met direct geluid op de markt kwamen, zo verfijnde Retel Helmrich de mogelijkheden van de eenpersoonscrew in het digitale tijdperk door een videocamera op een uitschuifbare arm te ontwikkelen, waarmee hij als een vlinder rondom zijn personages kan fladderen. Het levert overweldigende, soms bijna iets te virtuoze beelden op, die je als toeschouwer een groot gevoel van nabijheid geven.

Die betrokkenheid creëert hij niet alleen door zijn beelden. Hij belicht de moderne Indonesische geschiedenis door zijn blik gericht te houden op één familie, waar de strijd tussen christendom en islam zich in de vierkante meters van de keuken afspeelt.

In de eerste delen stond de christelijke grootmoeder Rumidjah centraal, die moest toezien hoe haar zoon Bakti zich, om te kunnen trouwen, tot de islam bekeerde. Ze overwoog zich uit Jakarta, en de moderne tijd, terug te trekken, maar maakte zich zorgen hoe het met haar kleindochter moest.

Om deze inmiddels zeventienjarige Tari draait het in Stand van de sterren. Zij wordt sinds de dood van haar moeder door haar oma en oom opgevoed, en is een slimme meid die alles in zich heeft om zich aan haar armoedige achtergrond te ontworstelen. Dit archetypische verhaal van familiebanden, generaties en de strijd tussen traditie en vooruitgang is van alle tijden.

Het verhaal draagt tragische en melodramatische kanten in zich, die het de kijker eenvoudig maken om zich ermee te identificeren. Tari geeft zich vol over aan het leven van een pubermeisje, waar ook ter wereld: haar bestaan draait om winkelen, vriendinnen en een op Amerikaanse leest geschoeide levensstijl. Haar oma wil liever dat ze haar best doet op school om via een goede baan aan haar afkomst te ontsnappen. Haar islamitische familieleden hebben zo hun eigen ideeën over hoe een jonge vrouw zich dient te gedragen.

Retel Helmrich is niet optimistisch over de situatie in Indonesië. De gevaarlijke mix van religie (de opkomst van de Arabische islam ten koste van de vrije variant die Indonesië eerst kende) en kapitalisme (globalisering en economische crisis) maakt de oorspronkelijke cultuur kapot. Soms is die boodschap iets te nadrukkelijk, zoals wanneer een ambtenaar van de gezondheidsdienst de wijk komt ontsmetten en zijn gifwolk recht in het gezicht van de toeschouwer spuit.