Niet eens met je parkeerbon? Eerst 750 euro betalen

Worden rechtszaken onbetaalbaar?

Wie vanaf 2013 bij de rechter zijn gelijk wil halen, moet voortaan de volle mep betalen – vooraf. In het regeerakkoord staat een scherpe verhoging van de zogeheten griffierechten, de eigen bijdrage die betaald moet worden om te mogen procederen. (In het strafrecht, jeugdrecht en asielrecht bestaan geen griffierechten.) Hoewel details nog ontbreken, hijsen juristen de stormvlag. Volgende week spreekt de Tweede Kamer met staatssecretaris Teeven (Justitie, VVD) over het voornemen.

Wat gaat het kosten?

De griffiebedragen lopen nu uiteen van een paar tientjes tot een paar honderd euro. Hoog genoeg om over kosten en baten na te denken voordat je een advocaat inhuurt. Maar laag genoeg om een rechter ook echt te kunnen spreken als je dat nodig vindt. Bij een verkeersboete, een belastingaanslag, of tegen een bouwvergunning voor een disco naast je deur.

Gemiddeld bedraagt een griffierecht nu 125 euro, ongeveer de norm in Europa. De advocaat schiet dit bedrag meestal voor. Heb je gewonnen, dan moet de tegenpartij doorgaans jouw griffierecht vergoeden. Griffierecht is dus ook een soort risicogeld, dat het gebruik van een basisvoorziening binnen de perken moet houden. Ook het vorige kabinet vond al dat er te veel werd geprocedeerd. Er zouden te veel flutzaken worden aangespannen. Maar voortaan álle kosten van de rechtspraak dekken uit griffierechten vinden juristen principieel onjuist. Nu wordt zo’n 20 procent van de kosten van de rechtspraak eruit gedekt. Toen het woord ‘kostendekkend’ vorig jaar opdoemde, is de Raad voor de Rechtspraak nerveus gaan rekenen. Gemiddeld zou een nieuw griffierecht in 2013 285 euro worden. Dat ziet er nog altijd overkomelijk uit.

Waar zit de pijn dan?

Het probleem is de vermoedelijke verdeling over rechtsgebieden en zaaksoorten. Alle gemeentelijke parkeercontroleurs in Nederland kunnen straks een dansje op de stoep doen. Geen enkele automobilist zal meer protest aantekenen tegen een parkeerheffing. Het griffierecht bij de bestuursrechter is nu 40 euro. Dat zou 750 euro worden. Wie neemt dat risico?

Bezwaar maken tegen de aanslagen van de belastinginspecteur wordt net zo kostbaar. Heeft de gemeente je huis te hoog getaxeerd, zijn de aftrekposten niet geaccepteerd? Wie dan een rechter wil spreken, moet voortaan 750 euro hebben gespaard. Faillissementen en echtscheidingen gaan van 350 naar krap 1.200 euro. Problemen met een WAO-uitkering? Sociale verzekeringskwesties laten berechten gaat van 40 en 50 euro naar respectievelijk 980 en 2.680 euro voor een enkelvoudige of meervoudige kamer.

Zo dreigen meer adembenemende verhogingen. Een bedrijf dat via de kantonrechter een werknemer wil ontslaan, betaalt de rechtbank nu 210 euro. Dat wordt 1.540 euro. Ook het incasseren van vorderingen op wanbetalers wordt hoogst riskant. Een eenvoudige handelszaak bij de kantonrechter gaat van 210 naar 1.190 euro. Een echtscheiding in hoger beroep uitvechten? Alleen als je héél boos bent op je ex. Het gerechtshof vraagt straks 4.370 euro, gaarne vooraf te voldoen.

Wat levert dit op?

Het aantal zaken dat burgers en bedrijven onderling aanspannen zou 12 procent dalen. Procedures tussen burger en overheid zelfs 20 procent. Daardoor zijn op termijn minder rechters nodig. Dat bespaart naar schatting 240 miljoen.

Een deel van de kosten wordt overigens verplaatst. De juridische kosten voor het bedrijfsleven stijgen met 40 miljoen. De overheid hoeft zich weliswaar minder vaak te verantwoorden bij de rechter, maar betaalt ook meer. De rekening zou op 60 miljoen uit komen. En dan is er de groep arme burgers met recht op gratis rechtsbijstand. Om hen in staat te stellen de hogere griffierechten te betalen, moet 100 miljoen extra worden uitgegeven.

Mochten griffierechten inderdaad zo hoog worden, dan moet er een verplichte rechtskostenverzekering komen, naar het voorbeeld van de ziektekostenverzekering. Ook dat kost geld.

Wat levert makkelijke toegang tot de rechter op?

Rechtspraak is in de kern vreedzame conflictbeslechting. Als dat efficiënt en toegankelijk is, kan een samenleving harmonieus draaien. Rechtspraak biedt burgers bescherming tegen de overheid en elkaar. Willekeur en machtsmisbruik worden in toom gehouden. Rechtspraak zorgt voor evenwicht, zorgvuldigheid, voorkomt problemen en werkt als stok achter de deur. Mits die deur ook open kan. Dat wordt de schaduwwerking van het recht genoemd. De rechter als stille kracht.

Hoe zou een burger zich voelen die een fout dwangbevel van een postorderbedrijf krijgt, maar eerst 1.190 euro moet betalen om iets terug te kunnen zeggen? Of de klant die 1.190 euro terugkrijgt, is niet zeker. En wat doet een kleine ondernemer die ontdekt dat het incasseren van kleinere vorderingen niet meer rendabel is door het griffiegeld? Die levert zijn klant alleen nog ná betaling. En hij gaat op zoek naar andere manieren van incasso dan via rechter en deurwaarder. „In algemene zin zal de naleving van de wet minder worden, zal men eerder geneigd zijn het recht in eigen hand te nemen”, aldus de Raad voor de Rechtspraak; de onrust in de samenleving wordt bevorderd. Uiteindelijk dempt een gewone rechter heel wat ruzies en onmin die anders escaleert. Het wonder van de rechtspraak is uiteindelijk dat de burger zich er ook bij neerlegt.