Betrapt: bedreigde Javaanse neushoorn met jong

Op West-Java leven nog slechts enkele tientallen Javaanse neushoorns. Uit filmbeelden blijkt dat er weer jongen zijn geboren. De soort blijft bedreigd.

De jonge neushoorn reikt met zijn kop over een boomstam en begint ergens aan te knabbelen. De moeder ernaast verkent rustig de omgeving.

Maandag gaf het Wereld Natuur Fonds bijzondere filmbeelden vrij van twee Javaanse neushoornmoeders met twee jongen, eind vorig jaar gefilmd in een nationaal park op Java. Er leven naar schatting nog slechts veertig tot zestig Javaanse neushoorns in de wereld; ze behoren tot de zeldzaamste zoogdieren ter wereld.

Het zijn de eerste goede filmbeelden van jonge neushoorns in hun enige Indonesische leefgebied. In een persbericht worden ze gepresenteerd als „fantastisch nieuws voor de Javaanse neushoorn”. Maar feit is dat de dieren onverminderd met uitsterven worden bedreigd. „Op lange termijn biedt dit niet voldoende soelaas”, zegt bioloog Gert Polet van het Wereld Natuur Fonds (WNF).

De Javaanse neushoorn (Rhinoceros sondaicus) is aan het wegkwijnen sinds de negentiende eeuw. In die tijd kwam het dier nog in grote delen van Zuidoost-Azië voor. Door de jacht op neushoorns, voor hun gewilde hoorn, stierven ze in land na land uit. Hoe dat verliep, is slecht in kaart gebracht. Zeker is dat in 1920 de laatste werd gezien in Birma. In 1932 verdween de soort uit Maleisië, in 1959 van het Indonesische eiland Sumatra. Buiten Indonesië leeft nog één groep van misschien vijf dieren in Vietnam. Maar daar is al jaren geen jong geboren. Het lijkt erop dat die volwassenen al te oud zijn om zich voort te planten.

In Indonesië komen de neushoorns alleen voor op het schiereiland Ujung Kulon, in het uiterste westen van Java. Daar worden ze beschermd. Volgens de wetenschappelijke natuurorganisatie IUCN is stroperij er ‘onder controle’. Er zijn regelmatige patrouilles; de 40 tot 60 neushoorns leven er in dicht tropisch regenwoud.

Er worden nog altijd jongen geboren in het park. Dat houden natuurbeschermers nauwkeurig bij: in tien jaar namen zij 14 jongen waar. De nieuwe videobeelden, gemaakt in november en december 2010, tonen dat nog eens. Maar dat dit op betere tijden duidt, bestrijdt Polet. De Nederlandse bioloog is betrokken bij de bescherming van de Javaanse neushoorns. „Er gaan ook dieren dood. De afgelopen dertig jaar is het aantal neushoorns in het gebied gelijk gebleven; er is geen groei.”

Ook als er jonge neushoorns geboren blijven worden, is de soort veroordeeld tot een marginaal bestaan in zijn enige reservaat. Polet: „We denken dat Ujung Kulon ongeveer vol is. Er kunnen niet meer neushoorns bij.” Het beschermde bos raakt bovendien langzaam aangetast, vertelt Polet. Een giftige exotische plant verspreidt zich in het gebied. Neushoorns gaan er nu al dood aan. En ook voor andere ziektes en ongeluk is de kleine populatie neushoorns kwetsbaar.

De dieren kunnen bovendien geen kant op: in het westen ligt de zee, in het oosten rijstvelden en een dichtbevolkt eiland. En er is niet één dierentuin in de wereld die een Javaanse neushoorn heeft om de groep van nieuw bloed te voorzien.

De enige uitweg voor de soort is om een deel van de neushoorns te verplaatsen en een tweede populatie te stichten. Het Indonesische ministerie van Bosbeheer ondertekende in 2007 een plan om dat te realiseren. Men wil binnen een paar jaar vijf neushoorns vangen en overbrengen naar het nabijgelegen natuurgebied Gunung Honje. Die moeten stamouders worden van een nieuwe populatie. Vijf dieren is een minimaal aantal. „Het is een noodgreep”, geeft Polet toe. „Maar ik vind dat de mens zich niet kan veroorloven dit grote zoogdier te laten uitsterven.”

Ngo’s en de lokale overheden zijn bezig om Gunung Honje geschikt te maken. Ze planten meer bomen en willen een hek en wachtposten plaatsen om stropers te weren. Intussen zijn de natuurorganisaties bezig om in Ujung Kulon de aanwezige neushoorns beter te leren kennen, ter voorbereiding op de verhuizing. Nu is nog onduidelijk hoeveel mannetjes en vrouwtjes er zijn, hoeveel jonge dieren en volwassenen. Voor identificatie met DNA is pas sinds kort een techniek beschikbaar. Fotografische cameravallen, opgesteld in 2006, leverden geen duidelijke beelden. Met nieuwere filmcameravallen lukt het wel, bewijzen de nu vrijgegeven beelden.

Als de nu gefilmde jonge neushoorns overleven, zijn ze na vijf tot tien jaar oud genoeg om zich voort te planten.