Wie in leugens heeft geleefd, houdt van de waarheid

Het Filmmuseum in Berlijn toont de complexe betrekkingen tussen leven en werk van regisseur Ingmar Bergman. Als kunstenaar was hij een bezetene, als familieman vond hij zichzelf lui.

scene uit de film Persona (1966) FOTO: Filmmuseum
scene uit de film Persona (1966) FOTO: Filmmuseum

De tentoonstelling Ingmar Bergman – Von Lüge und Wahrheit in het Museum voor Film en Televisie in Berlijn heeft een intrigerend uitgangspunt. De expositie speurt naar de connecties tussen leven en werk van de meester die in 2007 overleed. Maar niet door op een simpele, banale manier te willen laten zien dat de films van Bergman ‘eigenlijk’ verkapte hoofdstukken zijn uit zijn autobiografie. De relatie tussen kunst en leven ligt veel complexer.

Eerder is het andersom: verbeeldingskracht, fantasie en kunstenaarschap beheersten vanaf het begin Bergmans leven. Hij omschreef zichzelf als iemand die vanaf zijn vroegste jeugd met ‘maskers’ en ‘leugens’ heeft geleefd, die verzinsel en werkelijkheid niet goed uit elkaar kon houden. „Ik troost mezelf met de gedachte dat wie in de leugen heeft geleefd, de waarheid liefheeft.” Leven en kunst vormen een kluwen, die alleen omzichtig, draad voor draad, kan worden losgemaakt. Waar het primaat moet liggen, is bij een man van Bergmans kaliber niet te zeggen.

Deze tentoonstelling is de eerste, die over het persoonlijk archief van Bergman kan beschikken: er zijn de draaiboeken – met notities en foto’s – van beroemde films als Het zevende zegel (1957) en Persona (1966), brieven van Bergmans ouders, filmkostuums, onder meer het matrozenpakje van Alexander uit Fanny en Alexander, (1983) precies zoals Bergman zelf in zijn jeugd had gedragen. De tentoonstelling besteedt ruim aandacht aan Bergmans andere carrière, in het theater, die nauw verweven was met zijn films. In de winter maakte hij theatervoorstellingen, in de zomer films; vaak met dezelfde acteurs.

Er zijn brieven te zien van beroemde collega’s zoals Woody Allen en Stanley Kubrick, fanpost waarin ze kond doen van hun bewondering voor Bergman. „Uw levensvisie heeft me diep geraakt, veel dieper dan ik ooit ben geraakt door enige andere film”, schrijft Kubrick op 9 februari 1960, hij is dan net klaar met Spartacus. „Ik geloof dat u de grootste filmmaker bent die de wereld op dit moment kent.” In zijn eigen correspondentie maakte Bergman geen geheim van zijn afkeer van de Oscars en van filmfestivals. Het festival van Cannes omschreef hij als een ‘vleesmarkt’ en een ‘oord van geestelijke vernedering’. „Op een filmfestival kun je echt wanhopen over film als kunstvorm.”

Grappig is het promotiemateriaal uit de VS, waar de vroege films van Bergman aan de man werden gebracht als B-films omdat er weleens wat bloot in voorkwam. Zomer met Monika (1953) werd aangeprezen als ‘The Story of a Bad Girl’ en met ‘She’s 19 and naughty but nice’. In de foyer van de bioscoop was Monika-popcorn en Monika-ijs verkrijgbaar.

De tentoonstelling is ingedeeld rond thema’s als ‘De kunstenaar’, ‘Geloof’, ‘Färo’ – het eiland in de Baltische zee waar Bergman in de jaren zestig zijn droomhuis liet bouwen – en ‘Betrekkingen’. „Film is een sterk erotisch handwerk” vond Bergman. Zijn vele relaties met zijn actrices getuigden daarvan. In een interview tegen het einde van zijn leven, biechtte hij op altijd ‘familie-lui’ te zijn geweest, dat hij nooit zijn uiterste beste had gedaan als het ging om zijn gezinsleven. Maar schuldgevoel stond hij zichzelf niet toe. „Ik heb me schuldig gevoeld omdat ik mijn kinderen in de steek heb verlaten. Tot ik erachter kwam dat dat slechts een klein verdriet is, dat je jezelf toestaat, maar dat in geen verhouding staat tot het leed dat je anderen hebt aangedaan.”

Loop in de laatste zaal helemaal door naar achteren en kijk om het hoekje. Daar staat een kleine vitrine verscholen met een bladzijde uit een aantekenboekje van Bergman uit 2003. De oude meester somt daarin de demonen op, die hem ’s nachts uit zijn slaap houden: „Familiedemonen. Razernijdemonen. Controledemonen. Catastrofedemonen.”

Ingmar Bergman – Von Lüge und Wahrheit , Filmmuseum, Berlijn. T/m 29 mei.