Rutte moet hopen op meevaller bij CDA

Om negen uur vanavond wordt de eerste exitpoll van de Statenverkiezingen verwacht. Maar daarna kan het nog lang spannend blijven voor het kabinet-Rutte. Drie scenario’s.

den haag mark rutte stemt foto rien zilvold
den haag mark rutte stemt foto rien zilvold

Het CDA is, zoals zo vaak, de spil waar alles om draait. Maar niet langer omdat het CDA als grootste partij bepaalt wie het land mag regeren. Voor de christen-democraten is een daverend verlies in de Statenverkiezingen voorspeld. Dat maakt de partij tot de instabiele factor in de coalitie. Hoe goed regeringspartij VVD en gedoogpartner PVV het zelf ook doen, ze moeten hopen dat genoeg mensen in het stemhokje vandaag voor het CDA kiezen.

‘Too close to call’

Wat weten we na vandaag? De eerlijkste conclusie is misschien: ook als de stemmen straks binnen zijn, blijven de toekomstperspectieven van het kabinet onduidelijk. Peilingen voorspellen een nek-aan-nekrace tussen VVD-CDA-PVV enerzijds en oppositiepartijen anderzijds. Dan is een definitieve conclusie over nieuwe verhoudingen in de senaat lastig. Wat er ook gebeurt, op 23 mei kiezen nieuwe Statenleden nieuwe senatoren. En blijven twee mogelijkheden over.

De coalitie verliest

Dan is de eerste vraag: hoeveel zetels komt zij tekort, en wie kan die alsnog leveren? Er zijn nogal wat splinterpartijen beschikbaar voor premier Mark Rutte: de SGP, de OSF (de verzamelde provinciale partijen), de Partij voor de Dieren en ouderenpartij 50Plus hopen alle op één of twee zetels. Het hangt ervanaf hoe behendig het kabinet deze partijen kan verleiden. Dat kan een structureel pact opleveren, zoals met de SGP in de Tweede Kamer. Of tot gelegenheidsverbanden. Voor dat laatste zouden ook grotere oppositiepartijen mogelijk te porren zijn. Dat gebeurde al in de Tweede Kamer, bijvoorbeeld toen GroenLinks de missie naar Kunduz steunde.

Hoe kritisch ook, er is weinig reden te denken dat de oppositie het kabinet met een groots gebaar wegstuurt. Zoiets past niet bij de senaat en de verhouding met de Tweede Kamer. Veel waarschijnlijker is dat de oppositie het kabinet tot zo grote wanhoop drijft, dat het zelf opstapt. Als de senaat alle grote stelselwijzigingen afstemt die het kabinet in voorbereiding heeft, dan verliest de regeringscoalitie haar bestaansrecht.

De coalitie wint

Als dat gebeurt, zitten de peilingen er flink naast – maar dat is vaker voorgekomen. De coalitiepartijen kunnen dan zonder al te veel tegenwerking van de oppositie hun regeerakkoord uitvoeren.

Alles hangt af van de coalitiediscipline. Die is tot nu toe voorbeeldig geweest, maar stabiliteit in het verleden is geen garantie voor de toekomst. Als het CDA in de coalitie blijft maar zoveel verliest dat het permanent onrust geeft, kan de VVD ook zelf besluiten dat het genoeg is. Rutte zal zijn premierschap niet willen laten inkleuren door een onhandelbare partner, zoals Balkenende in zijn eerste kabinet overkwam met de LPF.

En wat als de PVV groter wordt dan de VVD? Een reden voor de VVD om de PVV te verkiezen, was de angst om kiezers aan Geert Wilders kwijt te raken. De PVV helpen groeien, dat was juist niet de bedoeling. De kans is klein, maar gebeurt het toch, dan komt de VVD voor een interessante keus tussen partij- en landsbelang te staan.

Statenverkiezingen: pagina 5