Nieuws voor de naam, pr voor het geld

Veel freelancers werken niet alleen als onafhankelijk journalist, maar ook voor bedrijven en instellingen. Met kunst- en vliegwerk houden zij die belangen gescheiden.

Nederland, Den Haag, 31 augustus 2010, Journalisten wachten tijdens het CDA crisisberaad voor de fractiekamer van het CDA in het Tweede Kamergebouw. De CDA fractie heeft dinsdagavond het crisisberaad over de formatie geschorst tot woensdagmiddag. Dat gebeurde vlak voor middernacht na ongeveer zeven uur vergaderen. reden crisis; Ab Klink wil niet verder onderhandelen over samenwerking met de PVV. Hij wil daarmee stoppen of hij stapt uit de fractie van het CDA. Maxime Verhagen wil hiermee wel doorgaan. / vorming van een rechts kabinet VVD, CDA met gedoogsteun van de PVV. / formatie onderhandelingen formatiegesprekken onderhandelaars fractievoorzitters kabinetsformatie onderhandelingen / journalist media journalistiek parlementaire press verslaggevers Foto: Peter Hilz
Nederland, Den Haag, 31 augustus 2010, Journalisten wachten tijdens het CDA crisisberaad voor de fractiekamer van het CDA in het Tweede Kamergebouw. De CDA fractie heeft dinsdagavond het crisisberaad over de formatie geschorst tot woensdagmiddag. Dat gebeurde vlak voor middernacht na ongeveer zeven uur vergaderen. reden crisis; Ab Klink wil niet verder onderhandelen over samenwerking met de PVV. Hij wil daarmee stoppen of hij stapt uit de fractie van het CDA. Maxime Verhagen wil hiermee wel doorgaan. / vorming van een rechts kabinet VVD, CDA met gedoogsteun van de PVV. / formatie onderhandelingen formatiegesprekken onderhandelaars fractievoorzitters kabinetsformatie onderhandelingen / journalist media journalistiek parlementaire press verslaggevers Foto: Peter Hilz

Twee dagen moest hij op zijn tong bijten. Freelancejournalist Emiel Venema werkt op de sportredactie van RTV Noord en had nieuws. Maar hij mocht niets zeggen. Hij wist van twee nieuwe aankopen bij voetbalclub FC Groningen. Hij had de spelers zelfs al geïnterviewd voor zijn andere opdrachtgever: het commerciële FC Groningen TV. Maar transfers? Hij wist van niets, zei hij tegen zijn collega’s bij RTV Noord.

„Het was een rare situatie”, zegt Venema nu. „Toen het interview werd uitgezonden op FC Groningen TV waren ze best kwaad bij RTV Noord. Maar we hebben het daarna goed besproken. Ze snapten dat ik een probleem zou krijgen met mijn andere opdrachtgever als ik het nieuws wel op de redactie had gemeld.” FC Groningen TV wordt overigens gemaakt door RTV Noord, maar de regionale zender zet expres freelancers zoals Venema in om de journalistieke onafhankelijkheid te waarborgen.

Vaste redacties krimpen en steeds meer journalisten werken als freelancer. Bij de Nederlandse Vereniging voor Journalisten (NVJ) staat inmiddels eenderde van de 8.500 leden, inclusief fotografen, ingeschreven als zelfstandige. Vorig jaar was de freelanceafdeling voor het eerst de grootste sectie van de NVJ.

De meeste freelancers voeren een ‘gemengde praktijk’. Naast hun werk als onafhankelijk journalist schrijven ze bijvoorbeeld persberichten of webteksten voor commerciële partijen of overheden, of ze geven betaald media-advies. „Dat hoort bij goed ondernemerschap”, zegt Patrick Holleman, secretaris van de freelancesectie van de NVJ. „De meesten kunnen niet overleven zonder commerciële opdrachten. Vakbekwame journalisten kunnen die scheiding maken.”

Maar de zoektocht naar goed betalende opdrachten legt ook druk op de onafhankelijkheid van de journalist. Nico Drok, lector Media & Civil Society bij Hogeschool Windesheim, deed onderzoek naar de kwalificaties waaraan een journalist moet voldoen volgens de beroepsgroep. „Elke definitie van journalistiek begint met onafhankelijkheid. Als die wegvalt, verliest de journalistiek elke bestaansgrond. Maar het is een duivels dilemma. Je zult maar als afgestudeerd journalist nauwelijks journalistieke opdrachten kunnen krijgen en als tekstschrijver voor een bedrijf wel. Zolang je het weet te scheiden, kan het. Maar het is toch vaak wiens brood men eet, diens woord men spreekt.”

Zijn zorg wordt gedeeld door Theo Dersjant, hoofd onderwijs van de Fontys Hogeschool voor Journalistiek in Tilburg. „Een gemengde praktijk is niet slecht, zo lang je het maar goed scheidt.” Dersjant wijst ook op de verantwoordelijkheid van opdrachtgevers. Hij vindt het naïef van journalistieke media dat ze niet duidelijker zijn in hun eisen tegenover freelancers. Ze vertrouwen op de verantwoordelijkheid van freelancers die meestal al langere tijd voor ze werken. „Medewerkers vallen vaak niet onder de interne code van kranten, of de interne regels worden hun niet verteld.”

Vooral regionale media werken relatief veel met freelancers. Ton Rooms, adjunct-hoofdredacteur van het Brabants Dagblad, zegt een „substantieel deel” van de krant te vullen met bijdragen van zelfstandige journalisten. „Commerciële of persoonlijke belangen mogen niet meespelen.” Als er iets gebeurt in de persoonlijke omgeving van een freelancer, gaat Rooms ervan uit dat die daar iemand anders over tipt en niet zelf gaat schrijven. „We vragen ze niet constant naar andere opdrachten, maar spreken ze erop aan als we zien dat het conflicteert. Het komt niet vaak voor.”

Freelancer Venema probeert zo open mogelijk te zijn over zijn opdrachtgevers. Maar hij beseft dat de situatie rond FC Groningen weer kan voorkomen; hij heeft bijna al zijn opdrachten bij partijen in de Groningse sportwereld. „Van de ervaring word je wijs. Commerciële klanten weten dat ik werk voor RTV Noord en dat ik iets kan melden als ik het hoor.”

Ook freelancer Henk-Jan de Meer heeft gemerkt dat de opdrachten in de journalistiek niet voor het oprapen liggen. Hij had het graag anders gezien. „Mijn hart ligt bij de onafhankelijke journalistiek, maar van de wind kun je niet leven. Ik doe dus ook commerciële opdrachten, die leveren bovendien meer op.” Hij schrijft teksten en persberichten voor onder meer ICT-bedrijven en makelaars.

De Meer maakt een strenge scheiding. Het komt voor dat hij daardoor een journalistieke opdracht moet afwijzen. „Waar ik commercieel of privé bij betrokken ben, daar schrijf ik niet over in onafhankelijke media. Ik merk dat sommige bedrijven mij juist willen inhuren omdat ik journalist ben. Ze denken dat ik dan wel even kan regelen dat er over ze gepubliceerd wordt. Dat doe ik dus niet.”

Opleiders Dersjant en Drok zien allebei wel iets in een keurmerk voor freelancejournalisten. Drok: „Met zo’n keurmerk spreek je af dat je je aan bepaalde regels houdt. Je moet denken aan zoiets als het keurmerk voor accountants dat door de eigen beroepsgroep in de gaten wordt gehouden. Het merk van de Volkskrant of NRC Handelsblad zal wel blijven bestaan, maar voor een freelancer is dat anders. Het probleem is echter, bij het woord keurmerk slaat iedereen op tilt.”

De NVJ vindt een keurmerk „lastig”. Men waagt zich niet aan het vraagstuk of het wenselijk is dat journalisten een gemengde praktijk voeren. Holleman: „Wij doen geen uitspraken over ethiek. We willen niet zeggen hoe de professional moet werken. Hoe bepaal je of iemand voldoet aan de normen? En wie bepaalt dat?” Freelancer Venema weet het nog niet. „Ik ben niet enkel journalist, ik doe ook andere opdrachten. Maar ik vind het geen gek idee om aan te geven dat niet iedereen zich zo maar journalist kan noemen. Je moet voor jezelf de scheiding zo ethisch mogelijk maken.”

Dit stuk is geschreven door een freelancer met een gemengde praktijk.