Microkosmos op de keukenvloer

scene uit de documentaire Stand van de Sterren (2011) FOTO: Cinema Delicatessen
scene uit de documentaire Stand van de Sterren (2011) FOTO: Cinema Delicatessen

Stand van de sterren. Regie: Leonard Retel Helmrich.In: 26 bioscopen.****

Ruim tien jaar volgt de Nederlandse documentairemaker Leonard Retel Helmrich nu al de Indonesische familie Sjamsjuddin. Het leverde tot nu toe drie films op, waarvan Stand van de sterren na de première en bekroning op hetIDFA eind vorig jaar en vervolgens in januari op het Amerikaanse Sundance-festival, vanaf deze week eindelijk in de Nederlandse bioscopen is te zien.

Die dubbele bekroning viel de regisseur al eerder te beurt met tussendeel Stand van de maan (2004). Die waardering zegt wel iets over de volstrekt eigen manier waarop Retel Helmrich (1959) te werk gaat. Hij is een filmmaker in de beste traditie van de cinéma vérité: de beelden die hij voor zijn camera krijgt moeten het verhaal vertellen. Vlieg op de muur. Be trapte werkelijkheden. Geen voice-over, geen opgelegde duiding. What you see is what you get.

Zoals de cinéma vérité ontstond op een moment in de filmgeschiedenis dat er lichte 16-millimetercamera’s met direct geluid op de markt kwamen, zo verfijnde Retel Helmrich de mogelijkheden van de eenpersoonscrew in het digitale tijdperk door een videocamera op een uitschuifbare arm te ontwikkelen, de Steady Wing- of singleshotcamera, waarmee hij als een vlinder rondom zijn personages kan fladderen. Het levert overweldigende, soms bijna iets te virtuoze beelden op, die je als toeschouwer een groot gevoel van nabijheid geven.

Die betrokkenheid creëert hij niet alleen door zijn beelden. Hij belicht de moderne Indonesische geschiedenis door zijn blik gericht te houden op één enkele familie, waar de strijd tussen christendom en islam zich op de vierkante meters van van de keukenvloer afspeelt.

In de eerste delen stond de christelijke grootmoeder Rumidjah centraal, die met lede ogen moest toezien hoe haar zoon Bakti zich om te kunnen trouwen tot de islam bekeerde. Ze overwoog zich uit Jakarta, en de moderne tijd terug te trekken op haar geboortegrond op het platteland, maar maakte zich zorgen hoe het dan verder met haar kleindochter moest.

Om deze inmiddels zeventienjarige Tari draait het in Stand van de sterren. Zij wordt sinds de dood van haar moeder door haar oma en haar oom opgevoed, en is een slimme meid die alles in zich heeft om zich aan haar armoedige achtergrond te ontworstelen. Dit archetypische verhaal van familiebanden, generaties en de strijd tussen traditie en vooruitgang is van alle tijden.

Het verhaal draagt tragische en melodramatische kanten in zich, die het de kijker eenvoudig maken om zich ermee te identificeren. Tari geeft zich vol over aan het leven van een pubermeisje, waar ook ter wereld: haar bestaan draait om winkelen, vriendinnen en een op Amerikaanse leest geschoeide levensstijl. Haar oma wil liever dat ze haar best doet op school om via een goede baan aan haar afkomst te ontsnappen. Haar islamitische familieleden, met name haar traditionele en streng gelovige tante, hebben zo hun eigen ideeën over hoe een jonge vrouw zich dient te gedragen.

Retel Helmrich is niet optimistisch over de situatie in Indonesië. De gevaarlijke mix van religie (de opkomst van de Arabische islam ten koste van de vrije variant die Indonesië eerst kende) en kapitalisme (globalisering en economische crisis) maakt de oorspronkelijke cultuur kapot. Soms is die boodschap iets te nadrukkelijk, zoals op het symbolische moment waarop een ambtenaar van de gezondheidsdienst de wijk van de familie Sjamsjuddin komt ontsmetten en zijn gifwolk recht in het gezicht van de toeschouwer spuit.