Dierentuin

‘De dierentuin van de Koning.’ Zo werd de Eerste Kamer spottend door de Belgen genoemd. Zij verweten Koning Willem I (1772-1843) dat hij in zijn ‘ménagerie du roi’ alleen maar vriendjes uit het noorden benoemde en de zuiderlingen links liet liggen.

Na de samenvoeging met Nederland in 1815 waren de Belgen bang geweest om niet genoeg invloed te krijgen op het beleid van het nieuwe Verenigd Koninkrijk. Daarom hadden ze voorgesteld om een ‘chambre de réflexion’ aan het politieke bestel toe te voegen, waarin alleen adellijke figuren zitting mochten nemen; de adel was in België namelijk veel beter vertegenwoordigd dan in Nederland.

Voor de Nederlanders hoefde een soort Hogerhuis naar Engels voorbeeld niet zo, maar na stevige onderhandelingen gaven ze toe. Er kwam een Eerste Kamer met daarin alleen ‘de aanzienlijksten van den lande’. Wel haalden de Hollanders binnen dat alleen de Koning deze aanzienlijksten mocht aanwijzen. Dat hadden de Belgen beter niet kunnen toestaan, want binnen de kortste keren zat de Eerste Kamer vol met loyale aanhangers van Willem I. Ze hadden lange namen, rookten alleen de beste sigaren en waren erop geselecteerd om zo min mogelijk onrust te veroorzaken – net als tamme beesten in een dierentuin.

Na de afscheiding van België hield de kritiek op het instituut aan. De protestantse voorman Groen van Prinsterer noemde de Eerste Kamer ‘een mislukte copie naar Engelsch model’. Ook voor de liberaal Thorbecke hoefde de Eerste Kamer niet. En hij was degene die in 1848 een moderne grondwet ontwierp.

Maar Thorbecke kreeg niet in alles zijn zin: de senaat bleef gewoon bestaan (met indirect gekozen leden, dat wel). Conservatieve krachten hadden een meerderheid ervan overtuigd dat het nut van deze Kamer niet lag ‘in het stichten van het goede, maar in het voorkomen van het kwade’.

Ironisch genoeg nemen meer dan anderhalve eeuw later juist de linkse partijen dit motto over. Ze zien in de verkiezingen van vandaag een uitgelezen mogelijkheid om de plannen van het rechtse kabinet-Rutte te dwarsbomen. Maar dan moeten ze wel een meerderheid behalen. Zo niet, dan zal de Eerste Kamer de komende vier jaar weer veel weg hebben van een gezapige dierentuin.

Jaap Cohen

Historicus Jaap Cohen onderzoekt het heden aan de hand van het verleden.