Vijf vragen over de verkiezingen van vandaag

Stembureau op het Centraal Station van Amsterdam in café-restaurant 'Eerste Klas' . Reizigers konden vanaf 6.30 uur hier stemmen voor de Provinciale Statenverkiezingen. Foto: WFA / Olivier Middendorp

Alle meerderjarige Nederlanders uit onze twaalf provincies mogen vandaag tussen half acht ’s ochtends en negen uur ‘s avonds naar de stembus voor de Provinciale Statenverkiezingen. Wie kiezen we vandaag precies en wat hebben de provinciale verkiezingen te maken met de Eerste Kamer? De feiten op een rij.

De Provinciale Statenverkiezingen: waar stemmen we vandaag precies voor?
De Provinciale Staten worden gevormd door de volksvertegenwoordigers in de provincie. Die worden vandaag, zoals iedere vier jaar, rechtstreeks door de kiezer gekozen. De Staten hebben als taak het provinciebestuur, dat de Gedeputeerde Staten heet en door de Statenleden wordt gekozen, te controleren. De omvang van de Provinciale Staten verschilt per provincie: hoe meer inwoners, hoe meer politici.

Kiezen we vandaag ook de Eerste Kamer?
Niet rechtstreeks, maar indirect wel. De leden van de Provinciale Staten kiezen namelijk op 23 mei aanstaande de leden van de Eerste Kamer. Dat werkt als volgt:

  • Elk van de 564 Statenleden brengt zijn stem uit op een kandidaat voor de Eerste Kamer. Niet iedere stem telt even zwaar: de ‘stemwaarde’ is in elke provincie anders, waarbij gekeken wordt naar het inwonertal.
  • De stemwaarde wordt vervolgens vermenigvuldigd met het aantal uitgebrachte stemmen op een partij. De uitkomst daarvan heet het ‘stemcijfer’.
  • De zetelverdeling voor de Eerste Kamer wordt daarna als volgt berekend: de som van de stemcijfers voor alle provincies wordt gedeeld door de 75 beschikbare zetels, de ‘kiesdeler’. Het totale stemcijfer per partij wordt vervolgens door die kiesdeler gedeeld, wat een zetelaantal per partij oplevert.

Wat is de huidige zetelverdeling in de Eerste Kamer?
De huidige verhoudingen in de Eerste Kamer zijn als volgt:

Zoals uit bovenstaande gegevens blijkt beschikt het kabinet-Rutte op dit moment niet over een meederheid in de Eerste Kamer. Het CDA en de VVD hebben immers opgeteld 35 zetels. De PVV is nog niet in de senaat vertegenwoordigd, omdat de partij in 2007 niet deelnam aan de Statenverkiezingen. Als VVD, CDA en PVV geen meederheid in de Eerste Kamer behalen, wordt het regeren voor het rechtse kabinet moeilijker. De oppositie beschikt dan over een meerderheid en zou wetten die door de in meerderheid rechtse Tweede Kamer komen alsnog kunnen wegstemmen. Overigens is ook belangrijk hoeveel zetels de SGP behaalt: de huidige twee senatoren van de partij zouden het kabinet-Rutte, mochten VVD, CDA en PVV bijvoorbeeld 37 zetels halen, op cruciale momenten aan een meerderheid kunnen helpen.

Is met de uitslag van de Statenverkiezingen direct de nieuwe samenstelling van de Eerste Kamer bekend?
Nee, nog niet. Lokale provinciale partijen hebben bijvoorbeeld geen landelijke organisatie. De meeste van deze partijen zijn in de Eerste Kamer verenigd in de Onafhankelijke Senaatsfractie (1 zetel), maar dat geldt niet voor alle partijen. Ook de Statenleden van landelijke partijen zijn niet verplicht op hun eigen partij te stemmen. Waarom zouden ze dat niet doen? Na de dag van vandaag gaan de partijen rekenen. De VVD zou bijvoorbeeld kunnen concluderen dat ze veertien Senaatszetels krijgen als al hun Statenleden VVD stemmen, maar dat ze nog steeds veertien zetels krijgen als bijvoorbeeld een Drentse VVD’er op het CDA stemt. En misschien zou het CDA nog net een restzetel krijgen dankzij die extra stem. Zo zouden de coalitiepartijen, in het geval van een tegenvallende verkiezingsuitslag, nog kunnen proberen een meerderheid in de Eerste Kamer te behalen.

Waarom kiezen de Provinciale Staten eigenlijk de Eerste Kamer?
Welnu, dit stamt nog uit de 19e eeuw, van voor de afscheiding van België in 1830. Aanvankelijk werden de leden benoemd door de koning. Sinds 1848 kiezen de leden van Provinciale Staten de Eerste Kamerleden. De Eerste Kamer (opgericht in 1815) was bedoeld om de Koning beschermen tegen de volkse Tweede Kamer. Die getrapte verkiezing gaf tevens een extra stem aan de regio. Maar dat is achterhaald in een tijd waarin je binnen een paar uur door alle twaalf provincies kunt rijden, schreef NRC-columnist Marc Chavannes tijdens de vorige Provinciale Statenverkiezingen, in 2007. “Het is een fictie dat de senaat op een aparte manier de wil van ‘de mensen in het land’ vertegenwoordigt.”