Werkers met een krasje in de houdgreep

Het kabinet wil bezuinigen én meer gehandicapten aan werk helpen. Hoe is dat te verenigen?

oosterhout foto rien zilvold
oosterhout foto rien zilvold

Werken naar vermogen is het doel van het kabinet-Rutte. Het hoopt zoveel mogelijk mensen met een handicap of psychische problemen en zwakbegaafden aan het werk te krijgen in bedrijven.

Maar de kans is groot dat bijna een half miljoen van deze mensen straks thuis zit. Want voor een van de grootste sociale hervormingen uit het regeerakkoord is onvoldoende geld. Bovendien stribbelt gedoogpartij PVV tegen.

Hoe gaat een moderne westerse samenleving om met haar medeburgers die zonder een extra steuntje in de rug nooit aan het werk komen? Dat is de kern van het vraagstuk waarvoor het kabinet een oplossing zoekt.

„Er is extra ondersteuning nodig om mensen met een beperking aan werk te helpen en aan het werk te houden”, zegt de Leidse econoom Kees Goudswaard, tevens bijzonder hoogleraar sociale zekerheid. „Dat is sociaal noodzakelijk, maar ook economisch, gezien de verwachte tekorten die de vergrijzing straks oplevert op de arbeidsmarkt.”

Begin december beloofde staatssecretaris Paul de Krom (Sociale Zaken, VVD) de Tweede Kamer in januari een notitie te sturen over de kabinetsplannen om kwetsbare groepen aan werk te helpen. Eind januari meldde hij een maand langer nodig te hebben. Maar ook in februari bleef het stil.

Reden waarom de Kamer vandaag een spoeddebat houdt over het wegbezuinigen van de gehandicaptenbus door het Amsterdamse reïntegratiebedrijf Pantar – om de druk op de ketel te houden. De Amsterdamse wethouder Andrée van Es (sociale zaken) is voortvarend aan de slag gegaan, terwijl de staatssecretaris met betrokken partijen in Den Haag nog volop in de slag is over de bezuinigingen.

Al weken wordt vrijwel dagelijks formeel en informeel overleg gevoerd, want De Krom hecht eraan dat de grootscheepse operatie om deze kwetsbare mensen naar vermogen aan het werk te helpen door alle betrokkenen organisaties gesteund wordt: sociale diensten (Divosa), sociale werkbedrijven (Cedris) en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG).

„Buitengewoon taai”, noemt René Paas, voorzitter van Divosa, de gesprekken. Hij waarschuwt voor een teleurstelling. Ook Marco Florijn, wethouder uit Leeuwarden en VNG-voorzitter, spreekt van „pittige gesprekken”.

Wat is het probleem?

De groep kwetsbaren die een plek op de arbeidsmarkt moet zien te veroveren is groot: 630.000 mensen. Onder hen zeker 200.000 jonggehandicapten (Wajong-uitkering). Verder 100.000 mensen die ‘beschut’ werken in sociale werkplaatsen (WSW-uitkering) en 20.000 tot 30.000 mensen die daarvoor op de wachtlijst staan. En ten slotte nog eens 300.000 mensen met een bijstandsuitkering.

Allemaal mensen die een fysieke of psychische handicap hebben, zwakbegaafd zijn, een chronische ziekte hebben of sociale problemen hebben waardoor ze langdurig tot een uitkering zijn veroordeeld. Bij werk lopen zij het risico vaker uit te vallen. Een werkgever zal verleid moeten worden wil hij iemand in dienst nemen uit deze kwetsbare groep.

Over de kern van de hervormingen die het kabinet wil zijn alle betrokkenen het eens. Het grootste deel van de gehandicapten moet naar vermogen aan een gewone baan worden geholpen. En de veelheid aan uitkeringen moet worden vervangen door een soberder regeling op minimumniveau.

Werkgevers kunnen dan terecht bij één loket, zodat in ieder geval een belangrijke bureaucratische belemmering om deze werkers aan te nemen wordt weggenomen. Gemeenten kunnen het geld voor de arbeidsbemiddeling dan efficiënter inzetten. Ook Cedris, de belangenorganisatie van de sociale werkbedrijven, is bereid de WSW-regeling te ruilen voor een echte baan bij een gewone werkgever.

De onderhandelaars kampen met geldgebrek. Het kabinet wil tot 2015 ongeveer 2,2 miljard bezuinigen. Op uitkeringen, arbeidsbemiddeling, begeleiding naar en op het werk, beschermd wonen, zorg voor licht verstandelijk gehandicapten, en ook op speciaal onderwijs.

Het mes moet diep in deze voorzieningen worden gezet, onder meer omdat PVV-leider Geert Wilders bij de coalitiebesprekingen heeft bedongen dat de WSW’ers houden wat ze hebben: een hoger ‘salaris’ (lees: uitkering) dan het minimumloon in een sociale werkplaats.

Gemeenten zitten in een spagaat. „Ze moeten van het kabinet fors bezuinigen, terwijl juist extra inspanningen nodig zijn om mensen met een psychische of fysieke handicap aan werk te helpen”, zegt Goudswaard.

De Leidse econoom is bezorgd dat deze hulp verdwijnt, gezien de omvang van de bezuinigingen. En dat terwijl uit nieuw onderzoek blijkt, dat een belangrijk deel van de werkende Wajongers binnen een jaar weer afhaakt omdat ze het alleen niet redden.

Ook de Rotterdamse socioloog Romke van der Veen is van oordeel dat de samenleving zich juist een extra inspanning zou moeten getroosten om kwetsbaren aan de slag te helpen. „Als je voor deze groepen de toegang tot een uitkering beperkt, moet je er wel voor zorgen dat er serieuze middelen zijn om ze aan werk te helpen.”

Het gaat daarbij om intensieve begeleiding naar werk en aanpassing van de werkplek voor fysiek gehandicapten. Daarnaast is zeker zo belangrijk dat werkgevers de mogelijkheid hebben om gehandicapten die niet in staat zijn het minimumloon te verdienen, „te laten werken voor wat ze waard zijn”, zegt Divosa-directeur Paas.

Dit laatste kost gemeenten geld, want die moeten dit loon aanvullen tot minimumniveau. Maar het is volgens Paas de enige manier om werkgevers in groten getale over de streep te trekken om mensen met een krasje in dienst te nemen.

Waar moeten de honderdduizenden banen voor deze mensen, waar het kabinet op hoopt, anders vandaan komen? Zonder financiële smeerolie van de overheid vind je die niet, zegt hij.

De ambities van het kabinet zijn hoog, want alleen al 60 procent van de 200.000 Wajongers zou volgens deskundigen kunnen werken. Een onwaarschijnlijk hoog aantal als bedacht wordt, dat momenteel slechts 9 procent van de Wajongers een baan heeft op de gewone arbeidsmarkt.

Cedris, Divosa en gemeenten proberen te voorkomen dat de zwakste en minst mondige mensen straks tot thuisblijven zijn veroordeeld. Maar de bezuinigingen en de PVV – verzet tegen hervorming van de sociale werkplaatsen frustreren het overleg.