Gaddafi: zo gek als een bos uien

De afgelopen weken hebben we allerlei mensen in de media horen zeggen dat Gaddafi zo gek is als een deur. Midden-Oostendeskundigen, politici, commentatoren, zelfs de vertegenwoordiger van Libië bij de VN verklaarde dat zijn staatshoofd knettergek is – waarna hij in tranen zijn functie neerlegde.

Ik vond het nogal wrang om dergelijke kwalificaties te horen uit de mond van politici die eerder goede zaken met Gaddafi hebben gedaan. Eerst de rode loper uitrollen, allerlei giften aanvaarden en samen lachend op de foto – om in tweede instantie te verklaren dat je al die tijd met een gek van doen had. Je weet natuurlijk wel dat veel politici boter op hun hoofd hebben, maar het blijft pijnlijk als dit zo schaamteloos wordt getoond.

Het Nederlands telt tientallen, zo niet honderden manieren om te zeggen dat iemand van de pot gerukt is, ze niet allemaal op een rijtje heeft, volkomen dolgedraaid is.

Hieronder drie kwalificaties die de afgelopen week voor Gaddafi zijn gebruikt.

Gekke Henkie. Gaddafi zag zichzelf als de leider van Afrika. In 2009 was hij voorzitter van de Afrikaanse Unie. Hoe keken de andere Afrikaanse leiders tegen hem aan? Een deskundige op de radio: „Die beschouwden hem als gekke Henkie. Alleen zijn geld werd gewaardeerd.”

Gek genoeg ontbreekt de algemeen bekende uitdrukking gekke Henkie in de Grote Van Dale (die wel gekke Gerrit kent). De herkomst is onzeker. Volgens sommigen was gekke Henkie de bijnaam van prins Hendrik (1876-1934) die vanwege zijn veelvuldige bordeelbezoek ook wel zwijnen Henkie werd genoemd.

Anderen leggen een verband met de stripfiguur Henry van Carl Anderson, die voor de Tweede Wereldoorlog debuteerde in het tijdschrift Doe Mee.

Gekke Henk (niet Henkie) is voor eerst aangetroffen in de curieuze ‘detective roman’ Een koe kan wel eens een haas vangen van Chr. J. van Vliet, die omstreeks 1948 verscheen: „Iedereen doet z’n best voor z’n broodje, heeft boer Bongers alias die gekke Henk vanmiddag tegen hem gezegd.”

Mataklap. Zogenaamd je moed tonen door te zeggen dat je de „demonstrerende jongeren” wilt bezoeken, om vervolgens af te haken vanwege een beetje regen – volgens velen is Gaddafi volkomen mataklap.

We zeggen meestal mataklap, maar onze woordenboeken geven de voorkeur aan de schrijfwijze mataglap. Die sluit ook beter aan bij de herkomst van dit woord, want mataglap gaat terug op het Maleise mata gelap, dat ‘door razernij verblind’ betekent.

De oudste vindplaats is een boektitel uit 1852 (De moordlust of mataglap bij den Inlander). Bij de Nederlandse marine is de verbastering matte klap opgetekend.

Zo gek als een deur. Het vaakst heb ik de afgelopen dagen gehoord en gelezen dat Gaddafi zo gek is als een deur.

Dat komt natuurlijk doordat dit een zeer gangbare uitdrukking is om te zeggen dat iemand kierewiet is.

In 1681 is de uitdrukking zo stijf als een deur aangetroffen (voor ‘zeer stijf’), in 1885 zo gesloten als een deur en in 1889 zo katterig als een deur.

Zo zot als een deur is 1890 voor het eerst opgetekend, in een Vlaamse woordenlijst.

In het Nederlands wordt zo gek als een deur bij mijn weten pas sinds een jaar of dertig volop gebruikt.

Daarvoor zei men onder meer: zo gek als een ui/ een bos uien / een bos uien aan het spit; zo gek als juin / als twee juinen; zo gek als een sprinkhaan en zo gek als een schoorsteen op een hooiberg.

Al die kwalificaties lijken mij overigens onverminderd van toepassing op Gaddafi.