Behalve Poetin is er niemand

Vormt de middenklasse een fundament voor een moderne Russische samenleving in dit belangrijke verkiezingsjaar?

Of hebben ze nog altijd een volgzame Sovjetmentaliteit?

Mr. Roman Dobrochotov at a bar with his pipe always. Headline:Russian middle class. Foreign Desk. Article by Michel Crielaars. Photo by Oleg Klimov
Mr. Roman Dobrochotov at a bar with his pipe always. Headline:Russian middle class. Foreign Desk. Article by Michel Crielaars. Photo by Oleg Klimov NRC

Om acht uur ’s avonds parkeert Sergej Jerjonin zijn Jaguar op de binnenplaats van zijn flat in het centrum van Moskou. Zijn werkdag bij uitgeefconcern Labirint zit erop. De 42-jarige manager, gekleed in vest, T-shirt en spijkerbroek, is tevreden. Met zijn baan, zijn huis, zijn dochtertje Nastja, zijn vakanties naar Californië en Bali, zijn vrouw Ljolik, die hoofdredacteur is van een glossy.

Jerjonin behoort tot de kleine middenklasse die de afgelopen tien jaar in Rusland is opgekomen en Poetin als de voornaamste garantie voor zijn welvaart ziet. „Behalve Poetin is er niemand anders die het land kan leiden”, zegt hij in zijn als huisbioscoop ingerichte woon- en slaapkamer. „De oppositie bestaat alleen nog uit clowns, terwijl we zo’n talrijke bevolking hebben en je zou denken dat de keuze groot is. Ze moeten eens ophouden hem te demoniseren.”

Officieel maakt de Russische middenklasse 20 à 25 procent van de bevolking uit. Maar recent onderzoek van het Instituut voor Moderne Ontwikkeling, een denktank die president Medvedev adviseert, wijst uit dat die middenklasse niet meer dan 7 procent van de Russen omvat – een kleine 10 miljoen mensen dus.

In het jaar van de parlementsverkiezingen zou je denken dat Russen als Jerjonin het fundament vormen van een moderne samenleving, waarin burgers voor hun rechten en belangen opkomen. Maar niets is minder waar. Want net als de rest van de bevolking denkt van die middenklasse slechts 10 procent dat ze de politiek kan beïnvloeden. Het komt niet in hen op dat de overheid er is om hun rechten en belangen te beschermen.

„Ze zijn alleen bezig met consumeren”, zegt politicoloog Valeria Kasamara van de Hogeschool voor Economie, die onderzoek doet naar de middenklasse. „Zolang de regering hun geeft wat ze verlangen, eisen ze daar niets voor terug. Ze zijn als vee. Als je ze maar voert, pikken ze alles.”

Hetzelfde meent socioloog Boris Doebin van onderzoeksinstituut Levada. „De middenklasse beschouwt zich niet als een groep burgers, verbonden door gemeenschappelijke belangen. Ze weten dan ook niet hoe ze die belangen zouden moeten verdedigen. Al hebben ze zich verwijderd van de meerderheid van de bevolking, in hun manier van denken en handelen verschillen ze daar niet van. Onder een laagje bourgeoisvernis zit nog altijd een volgzame Sovjetmentaliteit.”

Jerjonin behoort tot de overgrote meerderheid van de middenklasse die weliswaar meent dat Rusland stabiel is, maar tegelijkertijd beseft dat die stabiliteit morgen afgelopen kan zijn. Precies die manier van denken blijkt verlangens naar democratie en belangenbescherming weg te drukken. „Ze hebben het gevoel dat ze iets hebben bereikt wat ze morgen weer kwijt kunnen raken”, zegt Doebin ter verklaring. „Het lot van Chodorkovski [een bij het Kremlin in ongenade gevallen oud-olietycoon, red.] versterkt hun twijfels en zorgt ervoor dat ze zich koest houden.”

De keuze voor Poetin wordt voor een aanzienlijk deel van de middenklasse ook bepaald door ervaringen. „In 1991 heb ik gedemonstreerd tegen de putschisten die een einde wilden maken aan de democratie”, zegt Jerjonin. „Nu schaam ik me daarvoor. Want in de jaren daarna werd alles dankzij die democraten alleen maar slechter.” En dan wil hij ineens ook gezegd hebben dat zijn steun voor Poetin niet onvoorwaardelijk is. „We hebben nu weliswaar financiële stabiliteit, maar dat is niet genoeg. Als het zo doorgaat, krijgen we economische stagnatie en dan zal Poetin zijn macht verliezen. Er moeten dus meer verticale machtsstructuren worden opgebouwd, naast die van de ex-KGB’ers die het land nu besturen.”

Op zijn werk praat Jerjonin niet over politiek. Maar zodra hij thuiskomt, kijkt hij op internet wat de buitenlandse pers over zijn land schrijft. „Die artikelen zijn de beste propaganda voor ons land”, zegt hij. „Zo’n onzin wordt er beweerd.” Kritische Russische kranten als Kommersant, Vedomosti of Novaja Gazeta leest hij niet. Televisie kijkt hij evenmin. Inderdaad, zijn leven bestaat uit hard werken en consumeren. „Rusland heeft in de loop van zijn geschiedenis alleen maar minderwaardigheidscomplexen opgedaan”, zegt hij. „Nu is het eindelijk rustig en dan krijgt het weer op zijn kop dat het niet democratisch is. Maar geef ons twintig jaar rust en dan worden we misschien eindelijk een normaal land.”

Jerjonins vrouw denkt daar anders over en is een tegenstander van Poetins regime. „Zij is voor rechtvaardigheid en steunt Chodorkovski”, zegt hij. „Terwijl ik vind dat hij in het gevang hoort omdat hij zijn belasting niet heeft betaald.” Als hem wordt tegengeworpen dat staatsenergiebedrijf Gazprom indertijd op eenzelfde manier als de in ongenade gevallen oligarch zijn belasting niet betaalde, zwakt hij zijn beschuldiging af: „Het was ook een openbare waarschuwing aan de andere oligarchen. Natuurlijk pakken ze dan degene aan wie ze een persoonlijke hekel hebben.”

En wat vindt hij van de corruptie, die de schatkist jaarlijks zo’n 300 miljard tot 600 miljard dollar kost? „Corrupte ambtenaren worden tegenwoordig harder aangepakt, maar je kunt in een supermarkt nu eenmaal niet alle dieven pakken. Nee, ik blijf erbij, voor mij is stabiliteit belangrijker dan rechtvaardigheid.”

Onderzoek naar de Russische middenklasse: levada.ru/eng