Ook een communicerende rechter zal altijd één partij moeten teleurstellen

De rechtbank in Amsterdam in de zaak-Wilders, gisteren. Foto WFA WFA20: GEERT WILDERS MAG SCHALKEN EN JANSEN HOREN: AMSTERDAM; 14FEB2011 - Getuige Hans Jansen en raadsheer Tom Schalken moeten worden gehoord als getuige in het proces tegen Geert Wilders. Dat heeft de rechtbank in Amsterdam besloten in een zogenoemde regiezitting, waar uitspraak werd gedaan over het verdere verloop van het proces-Wilders. Bron: NOS. WFA/ru/str. Robin Utrecht POOL
De rechtbank in Amsterdam in de zaak-Wilders, gisteren. Foto WFA WFA20: GEERT WILDERS MAG SCHALKEN EN JANSEN HOREN: AMSTERDAM; 14FEB2011 - Getuige Hans Jansen en raadsheer Tom Schalken moeten worden gehoord als getuige in het proces tegen Geert Wilders. Dat heeft de rechtbank in Amsterdam besloten in een zogenoemde regiezitting, waar uitspraak werd gedaan over het verdere verloop van het proces-Wilders. Bron: NOS. WFA/ru/str. Robin Utrecht POOL WFA

Ze zijn wereldvreemd, ze straffen te laag en van communicatie weten ze niets. Bovendien straffen rechters onschuldige mensen en lopen de echte daders vrij rond. Nog maar zes op de tien mensen hebben „voldoende vertrouwen” in de rechtspraak, blijkt uit het jongste kwartaalrapport van het Sociaal en Cultureel Planbureau. Zelfs in kranten hebben mensen meer fiducie.

Hoe komt dat? Gisteravond mocht de rechtsstaat het zelf komen uitleggen. NRC Handelsblad en het Amsterdamse debatcentrum de Rode Hoed hadden een debatavond georganiseerd, onder de titel Crisis in de rechtsstaat.

Op het podium stonden representanten van de justitiële elite – rechter-plaatsvervanger Willem van Bennekom, justitietopman Harm Brouwer, rechtbankpresident Herco Uniken Venema en Tweede Kamerlid Ard van der Steur (VVD).

In de zaal zaten burgers. Zij gromden.

Wat veel van die boze burgers van gisteravond gemeen hadden, was hun particuliere onvrede. De oprichter van e-Court, dat online juridische bemiddeling biedt, wilde weten waarom de rechterlijke macht haar initiatief zo tegenwerkt. Een tweede dame benutte de aanwezigheid van enkele hoogwaardigheidsbekleders om haar beklag te doen over de mislukte wraking van een rechter in een zaak waarin ze zelf terechtstond. Volgens een derde aanwezige zouden Kamerleden geen wetten mogen veranderen, omdat dat zomaar zijn eerdere overwinning bij de rechter kan torpederen.

Deze opstand der burgers volgde op een uurtje onderling debatteren op het podium, onder meer over de zaak-Wilders, de rol van de media en de onder druk staande trias politica. Allemaal leuk en aardig, sprak promovendus in de rechtsgeleerdheid Thierry Baudet van de Universiteit Leiden vanuit de zaal, maar wat is nou de oorzaak van de gezagscrisis?

Met populisme heeft deze ‘crisis’ niets van doen, antwoordde Brouwer. Een echte verklaring voor de gezagscrisis is de „revolutie” in de communicatie. Burgers hebben ten opzichte van vorige decennia veel meer communicatiemiddelen tot hun beschikking om machthebbers ter verantwoording te roepen. De roep om legitimatie is veel groter geworden. Brouwer: „Dat is heel boeiend, democratisch gezien.”

Tegelijkertijd zijn rechters zichtbaarder geworden voor het grote publiek, ook door het toelaten van camera’s in de rechtszaal. Van Bennekom gaf als voorbeeld dat het optrekken van een wenkbrauw door een rechter in de zaak-Wilders kan worden opgevat als minachting voor de verdachte, dus grond voor wraking. Ook artikelen in kranten als NRC Handelsblad en de Volkskrant lijken soms te zijn geschreven om advocaten „voedsel” te geven voor wraking, zei Van Bennekom, ook al moet een rechter tegen enige druk bestand zijn.

Onbedoeld illustreerde Brouwer gisteravond waarom sommige mensen zich afkeren van ‘dat corrupte zooitje van justitie’. De topman van het Openbaar Ministerie (OM) betoogde dat de grote justitiële dwalingen in de Schiedamse Parkmoord en de zaak-Lucia de Berk werden veroorzaakt doordat het OM zo’n tien jaar geleden de opkomst van technisch bewijs onvoldoende had bijgebeend.

Daarmee vertelde hij niet het hele verhaal. In de Parkmoord wees DNA uiteindelijk uit dat Cees B. de dader niet kon zijn, maar zijn veroordeling was toch vooral gebaseerd op aanklagers die leden aan tunnelvisie, zoals later is vastgesteld. Dat had ook nu of vijftig jaar geleden kunnen spelen.

Ook de zaak-De Berk draaide niet overwegend om technisch bewijs. De doorslaggevende factor voor de veroordeling van de verpleegster wegens moord was dat de aanklagers en de rechters te weinig verstand hadden van kansberekening.

Het ontslag van betrokken aanklagers of rechters helpt niet om dit soort fouten te voorkomen, stelden Brouwer en Uniken Venema gisteravond. Liever verbeteren zij hun organisaties.

Dat biedt nog geen oplossing voor een ander probleem. De burger wantrouwt niet uitsluitend dwalende rechters. Ook rechters die zich keurig aan de regels houden, worden niet altijd geloofd.

Sommige aanwezigen zagen een oplossing voor dat probleem in meer transparantie. Als de rechter maar goed uitlegt waarom hij tot een bepaalde beslissing is gekomen, zou de burger hem of haar beter begrijpen.

Die verbetering van de communicatie kent grenzen. Je kunt rechters laten twitteren, of je laat hen opdraven in een achtdelige documentaireserie, zoals de rechtbank Utrecht doet, maar de voornaamste onvrede laat zich niet wegpoetsen. Rechters zullen nu eenmaal altijd één procespartij moeten teleurstellen. Hoeveel verliezers in alimentatiezaken zullen de rechter in hun zaak roemen vanwege het uitvoerig beargumenteerde vonnis?

Derk Walters