Hee, dat lijkt een scène uit 'Kater'

Nova van Dijk studeerde vorig jaar af, maar maakte al twee docu’s en een korte film.

Haar film Kattenkwaad is dit jaar de Nederlandse inzending voor de Oscars.

Nederland, Amsterdam, 07-02-2011 Vanessa Nova (Nova) van Dijk (Amsterdam, 31 oktober 1976) is een Nederlands filmregisseur, actrice en schilder. PHOTO AND COPYRIGHT ROGER CREMERS
Nederland, Amsterdam, 07-02-2011 Vanessa Nova (Nova) van Dijk (Amsterdam, 31 oktober 1976) is een Nederlands filmregisseur, actrice en schilder. PHOTO AND COPYRIGHT ROGER CREMERS Roger Cremers - 2010

Als Nova van Dijk (34) in een café zit, ziet en hoort ze meer dan de meeste bezoekers. Die chromen krukken daar aan de bar staan niet alleen te blinken in het zonlicht, ze maken ook geluid. ‘Pling!’ zeggen ze. En het rijtje lampen boven de tafeltjes hangt niet stil, maar danst en swingt en zingt. Lálálá.

Het heet synesthesie, en in Van Dijks geval betekent het bijvoorbeeld dat ze kleuren ziet als ze een muziekstuk hoort. Je zintuigen werken sterker dan bij anderen en ze werken met elkaar samen. Soms is het vermoeiend, maar in haar werk komt de eigenschap goed van pas. Een filmregisseur heeft baat bij een levendige fantasie.

Toch duurde het lang voor ze die roeping ontdekte. Vol overgave stortte ze zich jarenlang in andere creatieve vakken. Ze begon aan de Rietveld Academie. Een fotografieopleiding. Aan de toneelschool. Ze werkte als setdresser bij Joop van den Ende en acteerde een paar maanden in de soap Goudkust en in de serie De Garage. Tot ze vond wat ze zocht op de filmacademie.

„Dat was haast orgastisch”, zegt ze achteraf, „alle puzzelstukken vielen in elkaar.” Ze studeerde pas een jaar geleden af, maar maakte al de documentaire Arie Kater, de Kater komt later, een portret van haar grootvader en de korte documentaire Tzirk, over een achtjarig meisje dat opgroeit in een klein Russisch circus. In haar eerste korte fictiefilm, Kattenkwaad, steelt een jongen katten van straat om van de baasjes een beloning te incasseren. De film was dit jaar de Nederlandse inzending voor de Oscars.

Waarom is juist jouw film ingezonden voor de Oscars?

„Ik denk dat wij zijn uitgekozen omdat de meeste tienminuten-films alleen een soort grappige situatie beschrijven. Het is vaak een mop, meer niet. Terwijl het mijn zus Laura, die het scenario schreef, gelukt is van Kattenkwaad een minifilm te maken. Met een begin, een midden en een eind, en toch met een twist. Daarom sprong hij eruit.”

Eerst maakte je documentaires.

„Nog steeds. Ik werk aan verschillende projecten naast elkaar. Ik ben nu bezig met een nieuwe fictiefilm van 50 minuten en met een documentaire over de Russische alcoholpolitie. Fictie en documentaire zijn twee verschillende pilaren. Ik zou niet kunnen kiezen of ik Kattenkwaad of Kater mijn beste film vind. Dat zou iets zijn als: wie moet er dood, je moeder of je vader?”

Hoe omschrijf je jouw stijl als filmmaker?

„Qua fictiefilms zoek ik een Roald Dahl-achtige sfeer. Magisch. Een vernislaagje met een onderlaag. Tim Burton en Jean-Pierre Jeunet van Amélie zijn een voorbeeld. Als ik fictie maak wil ik dat je helemaal de fantasiewereld in kan gaan. Dat je katten een eigen wil kan geven. Anders maak je net een documentaire. Als je een speelfilm een realistische setting geeft, moet alles kloppen. In een documentaire hoeft niet alles te kloppen, want het leven klopt nu eenmaal niet.”

Zoals in je documentaire ‘Tzirk’, waarin de hoofdpersoon het konijn dat ze steeds knuffelt ineens aan de python voert.

„Ja. Dat had je als kijker in een speelfilm misschien niet gepikt. De realiteit is altijd heftiger of vreemder dan je zou kunnen verzinnen. Daarom hou ik mijn documentaires graag sober en verhalend. En wil ik dat mijn speelfilms juist helemaal opgaan in de fantasiewereld. Zodat je als kijker meegaat met de filmmaker in een droom of reis.”

Waarom keer je steeds terug naar Rusland als onderwerp?

„Ten eerste is het leven daar keihard. Dat continue afzien fascineert me. En zoals de Engelsen doorspekt zijn met humor en ironie, zo praten Russen in metaforen. Voor mij is het waanzinnig dat iedereen die je aanspreekt heel beeldend vertelt. De combinatie van die visuele welbespraaktheid en het gigantische alcoholisme waardoor ze nog losser worden, is een goudmijn voor een documentairemaker. Alina, de hoofdpersoon uit Tzirk, is een perfect personage. Omdat ze zo intelligent is en omdat het circus aan het uitsterven is en Rusland aan het veranderen. Als ze vijf jaar ouder is, wil ik graag een Tzirk 2 over haar maken.”

Is het niet moeilijk om haar als een personage te blijven zien?

„Niet echt. Zo ga je haar pas zien in de montage. Een documentaire is een bespiegeling van het leven, waaruit je alle saaie delen weglaat. In de tijd dat we draaiden leefde ik echt met het gezin mee, in een caravan, zonder stromend water. Toen ze de film zagen, waren ze van slag. Alina moest huilen. Ze hebben nooit tijd om te reflecteren op hun situatie en zagen nu pas hoe hard het was. Zij hadden hun eigen beeld van hun leven en zij hebben de periode waarin ik er was op hun eigen manier geëdit. Als ze dan mijn montage zien, en de beelden die ik eruit haal, is dat een spiegel.”

Heb jij je leven ook geëdit? Op internet is weinig terug te vinden over je loopbaan als actrice.

„Ik was ook een verschrikkelijk slechte actrice, haha. Ik heb er geen spijt van, want ik heb er veel van opgestoken over hoe het is aan die kant van de camera. In die tijd hield ik al boekjes bij waarin ik notities maakte. Als ik die teruglees, staan er alleen maar dingen in over hoe een regisseur omgaat met een scène.”

Heb je last gehad van het stigma van soapie?

„Als mensen zo denken, zegt dat meer over hen dan over mij. Mensen oordelen vaak zonder dat ze het zelf ervaren hebben. Ik wil liever meerennen en bij de finish zeggen ‘Jezus wat was het zwaar, dit is niks voor mij’, dan aan de kant staan en commentaar leveren. Het bizarre is, die soap heb ik maar een paar maanden gedaan. Ik heb al tien jaar niet meer voor een camera gestaan. Maar blijkbaar heeft het een diepe naklank in het geheugen van mensen nagelaten.”

Op veel foto’s sta je met een roze truitje aan en helblond haar.

„Ja, hilarisch toch. Als je in zo’n serie speelt, wordt er van je verwacht dat je meedoet aan het publicitaire circus eromheen. Als iemand denkt dat ik dat ben, is dat oninteressant. En gelukkig zijn de televisiewereld en de filmwereld vrij gescheiden, dus veel mensen hebben geen idee.”

Vind je de filmwereld leuker?

„Ja. Tv is een vluchtig medium, entertainment.”

En jij wil kunst maken.

„Wat is kunst? Je maakt iets omdat je mensen iets wil laten voelen, om ze te raken. Het grootste compliment voor mij als filmmaker is dat mensen op straat lopen, een situatie zien en dan denken: dat is echt een situatie als uit Kater. Of: ik zag een foto en moest meteen aan Kattenkwaad denken. Dat soort associaties zijn voor mij het hoogst haalbare. Niet kunst maken, of een Oscar winnen.”

Kattenkwaad is terug te kijken via kortefilmonline.nps.nl