Geloof in de vrije wil bevestigt zichzelf

Of de vrije wil bestaat of niet, daar is de wetenschap nog niet uit. Maar psychologen hebben wel al manieren bedacht om mensen sterker te laten geloven dat ze een gebeurtenis zelf veroorzaakt hebben. Laat die gebeurtenis bijvoorbeeld vooraf al even héél snel zien, in een flits die te kort is om bewust waar te nemen. Als het vervolgens precies zo gebeurt, denken mensen dat zij die gebeurtenis zelf veroorzaakt hebben. Door dit primen hebben ze het idee dat het al eerder in hun hoofd zat en dat voelt als veroorzaken.

Of het met grote gebeurtenissen ook zo werkt, is nog de vraag, maar met kleine dingen in elk geval wel. In een experiment dat Henk Aarts en Kees van den Bos van de Universiteit Utrecht in Psychological Science beschrijven (afgelopen vrijdag online), moesten proefpersonen één van twee in een cirkel over het scherm bewegende vierkantjes stoppen door op een knop te drukken. Het vierkantje dat uiteindelijk stilstaand getoond werd, kon dat van de proefpersoon zijn of dat van de computer – maar als de plek waar het terechtkwam, even daarvoor in een heel korte flits getoond was, hadden de proefpersonen sterker het gevoel dat het hún vierkantje was dat zij hadden laten stoppen. En dat was nog sterker als ze over het algemeen al in de vrije wil geloofden.

„Het geloof in vrije wil maakt mensen ontvankelijker voor de illusie van agency”, zegt Aarts – het gevoel een handelend wezen te zijn. In ander onderzoek liet hij mensen zichzelf ervan overtuigen dat de vrije wil bestaat door hen dat standpunt tegenover zichzelf te laten verdedigen. Ook dan ervoeren die mensen (ten onrechte) meer agency.

Of de vrije wil bestaat of niet, en waartoe het dient om erin te geloven – het zijn interessante vragen, zegt Aarts. „Maar wij willen weten: hoe kan het nou dat zo’n geloof ontstaat en in stand wordt gehouden? Het zit in de cultuur, natuurlijk, maar wij laten zien dat het ook wordt bepaald door de manier waarop lichaam en brein op de omgeving reageren.”