Chodorkovski houdt hoop vanuit cel in Siberië

De Duitse regisseur Cyril Tuschi maakte een fascinerende documentaire over de opkomst en val van de Russische olietycoon Michael Chodorkovski.

De Duitse regisseur Cyril Tuschi. Foto AFP TO GO WITH AFP STORY by ULRIKE TSCHIRNER - FILES - German film director Cyril Tuschi (civil name: Ilja Cyril Kade) works on his film "Khodorkovsky" about Mikhail Khodorkovsky, the former head of the Yukos oil giant, in his office in Berlin on February 3, 2011. Tuschi directed the movie "Khodorkovsky", which will be presented on February 14, 2011 in the Panorama section of Berlin's film festival Berlinale. AFP PHOTO BARBARA SAX
De Duitse regisseur Cyril Tuschi. Foto AFP TO GO WITH AFP STORY by ULRIKE TSCHIRNER - FILES - German film director Cyril Tuschi (civil name: Ilja Cyril Kade) works on his film "Khodorkovsky" about Mikhail Khodorkovsky, the former head of the Yukos oil giant, in his office in Berlin on February 3, 2011. Tuschi directed the movie "Khodorkovsky", which will be presented on February 14, 2011 in the Panorama section of Berlin's film festival Berlinale. AFP PHOTO BARBARA SAX AFP

De belangstelling was zo groot dat extra voorstellingen in moesten worden gelast van de documentaire Chodorkowski van de Duitse regisseur Cyril Tuschi op het filmfestival van Berlijn. Dat zal mede te danken zijn aan de inbrekers die kort voor het festival een kopie van de film ontvreemdden uit het kantoor van de regisseur. De schade was te overzien: Tuschi had al een kopie ingestuurd naar het festival, en de film kon ongeschonden worden vertoond. De film die u heeft gezien, is de versie zoals ik die heb afgemaakt”, zei Tuschi tegen de pers. „Als het een werkkopie leek, was dat niet de bedoeling.”

Voor wie het Russische nieuws de laatste jaren op de voet volgt, bevat Chodorkowksi misschien niet veel nieuws, al slaagde Tuschi er als eerste in om de voormalige oliemagnaat, die in ongenade viel bij president Poetin en een lange gevangenisstraf uitzit in Siberië, kort te spreken achter de tralies. Maar een ronduit fascinerend verhaal is het zeker. Michael Chodorkovski was een hyperintelligente ingenieur, die met vrienden in zaken ging en door handig te netwerken met eerst Gorbatsjov en later Jeltsin een fortuin vergaarde. Op zeker moment stond hij bekend als „de rijkste man ter wereld onder de veertig”.

Dat fortuin kreeg hij op een presenteerblaadje aangereikt van toenmalig president Jeltsin, laat de film zien. Het voormalige staatsbedrijf Yukos, dat een groot deel van de Russische olieproductie in handen heeft, zou als er een marktconforme prijs voor had moeten worden betaald, vrijwel zeker in buitenlandse handen zijn gekomen. Jeltsin wilde de strategische sector in Russisch eigendom houden, en deed het van de hand voor een spotprijs. Maar dan diende het Kremlin wel een vinger in de pap te houden, en van een gestage stroom inkomsten te worden voorzien; kapitalisme op zijn Russisch.

Onder Poetin ging het mis. Chodorkovski leek steeds meer te gaan geloven in zijn eigen pr, dat hij van Rusland een democratie naar westers model kon maken. Toen hij ook nog blijk gaf van politieke ambities en de oppositiepartijen begon te steunen, greep Poetin in. Hoewel hij meerdere kansen had om naar het buitenland te vertrekken, bleef Chodorkovski in Moskou. Hij werd gearresteerd en veroordeeld voor belastingontduiking en fraude. Volgens een van zijn voormalig adviseurs in de film houdt zijn weigering om naar het buitenland te gaan verband met zijn politieke ambities: vanuit een slachtofferrol wilde hij zijn kans op het presidentschap vergroten.

Het is een politiek verhaal met grote dramatische zeggingskracht, door Tuschi in zijn film meeslepend verteld. Dat hij daarbij enigszins overhelt naar Chodorkovski’s versie van de gebeurtenissen, was waarschijnlijk onvermijdelijk. Zo blijven aanwijzingen dat Chodorkovski opdracht zou hebben gegeven tot liquidaties in de lucht hangen. En hoewel de regisseur brieven uitwisselde met Chodorkovski, laat de man niet echt in zijn kaarten kijken. Maar vooral de schets van Chodorkovski’s leefwereld is fraai. De top van het oliebedrijf was zo hecht, dat ze bij elkaar woonden in een ommuurd villapark. Die villa’s staan nu leeg, maar worden nog steeds onderhouden, in de hoop op betere tijden. Zelfs het levensmiddelenpakket in de schuilkelder die een atoomoorlog kan weerstaan, wordt op gezette tijden ververst.