Dit is een artikel uit het NRC-archief
Bekijk hele krant

NRC Handelsblad

Oorlog

Wel democratie, maar geen islamitische revolutie

Op dit moment zeggen de Perzen met weemoed: Toenes toenest, Tunesië is het gelukt. Noord-Afrika is opengebroken. De storm van woede heeft zelfs via Jemen de kusten van Saoedi-Arabië bereikt. Het gaat om landen met uiteenlopende politieke en culturele achtergronden. Maar met dezelfde boodschap: de Arabische volkeren willen niet langer onder tirannie leven. Wie had ook al weer die gedachte vanuit Washington verspreid in de Arabische wereld? Die verfoeide en domme president Bush met zijn verdachte neoconservatieve vrienden. Later, bij het uitbreken van burgeroorlog en chaos in Irak, nam president Bush afstand van zijn democratiseringsplannen voor de Arabische wereld. Deze ‘realistische’ lijn wordt voortgezet onder president Obama.

Tunesië is een sterk geseculariseerd land. De scheiding tussen kerk en staat, naar het Franse model van laïcité, is een belangrijk onderdeel van de Tunesische constitutionele cultuur. De toekomst van Tunesië is vooralsnog onbeslist. Niemand weet welke gevolgen deze politieke transitie kunnen hebben voor de hervorming van de Tunesische staat. Is dat belangrijk voor ons? Sommigen weten wellicht niet dat Noord-Afrika de achtertuin van Europa is. Wanneer daar het islamisme (en daarmee het islamitische terrorisme) een overheersende politieke factor zou worden, dan zijn wij in Europa echt in gevaar. Immers, nu al is Noord-Afrika een broeinest van islamitisch terrorisme. Eigenlijk heeft Europa een rechtstreeks belang in Noord-Afrika.

Egypte is een ander verhaal. Een van de eerste en zeer militante islamitische groeperingen werd ooit in Egypte gevormd. Antisemitisme en anti-amerikanisme hebben diepe wortels in de Egyptische geschiedenis. De Egyptische Moslimbroederschap heeft een sterke invloed gehad op de vorming van de meeste militante islamitische groeperingen. Zelfs de leerlingen van imam Khomeiny, de leider van de Iraanse islamitische revolutie, stonden onder invloed van de moslimbroeders. Ayatollah Khamenei, de huidige leider van Iran, las hun boeken en hij heeft zelfs een aantal ervan in het Perzisch vertaald. Deze vriendschap bestaat wederzijds. Kamal al-Halbavi, een van de vertegenwoordigers van de Moslimbroederschap in Engeland, bedankte in zijn interview met de Perzische BBC ‘imam’ Khamenei. Terwijl Khamenei in Iran zelf niet door iedereen als imam wordt aangeduid. Op de vraag of hij een islamitische staat nastreeft in Egypte, antwoordde hij: we hopen dat het Egyptische volk besluit om een islamitische staat op te richten.

De huidige opstand in Egypte kan omslaan in een islamitische revolutie. De Iraanse revolutie was de laatste echte revolutie van de twintigste eeuw. De revolutie bracht een wereld van haat teweeg. In een revolutie dooft het licht der rede. Volgens Hannah Arendt is de Amerikaanse revolutie de eerste en laatste revolutie die positief eindigde. Dat was natuurlijk geen revolutie in de strikte zin van het woord zoals we die sinds de Franse revolutie kennen. In de echte revoluties gaat het niet alleen om een regiemverandering. Een echte revolutie is een scheppingsdaad.

De scheppingsdaad was toch voorbehouden aan het Opperwezen? Ja, de revolutionairen menen het Opperwezen te vertegenwoordigen. De revolutionairen openen onmiddellijk na een geslaagde revolutie het bureau van het Opperwezen op aarde. De revolutionaire staatsterreur brengt een totalitaire dictatuur voort. In het Egypte van Mubarak kunnen we live getuige zijn van demonstraties, maar in het Iran van Khamenei mogen en kunnen de westerse journalisten niet live verslag doen van burgerlijke protesten.

Het totalitaire regiem als een nieuwe staatsvorm is een van de angstaanjagende vruchten van revoluties. Deze claimen terecht een oorspronkelijk democratisch moment. Opeens is er sprake van de algemene wil (volonté générale) van het volk of umma (de gemeenschap der gelovigen). Deze romantiek, die sinds Jean-Jacques Rousseau als een spook om de aarde waart, is even krachtig als een ware monotheïstische religie.

In de mystiek van geweld en romantiek doofde het licht van de rede, zelfs bij een scherpzinnige filosoof als Michel Foucault. Hij ging naar Iran om de revolutie te mogen voelen. Hij raakte de revolutie aan. Foucault werd aangeraakt door de romantiek van de revolutie. Imam Khomeiny was bezig om een regiem van waarheid te vestigen, aldus Foucault.

Toen een paar maanden later bleek dat het regiem van waarheid veelvoudig en snel gebruikmaakte van zijn eigen guillotine, werd Focuault wakker. Maar kort daarvoor was hij ongevoelig voor de brieven die Iraanse vrouwen tijdens die revolutie aan hem schreven over het dreigende gevaar van een totalitair islamitisch regiem. Weliswaar was Michel Foucault ongevoelig voor vrouwen, maar niemand dacht dat hij ook voor waarheid en argumenten ongevoelig was. Zo werkt een revolutie. Zij behekst niet alleen de deelnemers, maar ook de vreemde toeschouwers. Daarom mogen wij niet dezelfde fouten maken.

Ook de toekomst van Egypte is nog niet beslist. De Egyptische opstand is nog geen islamitische revolutie. Maar er zijn wel parallen met de Iraanse revolutie in 1979. Mubarak luisterde zoals de sjah alleen naar de Amerikanen. Maar sinds donderdag niet meer. Ook nu heeft Amerika een Democratische president. Al eerder heb ik gezegd dat Obama de Carter van zijn tijd kan worden. Evenals Iran is Egypte van geopolitiek belang voor de westerse wereld wegens de grens met Israël en het Suezkanaal. Echter, de islamisten in Egypte kunnen, veel makkelijker dan die in het Iran van de jaren tachtig van de vorige eeuw, een internationaal conflict ontketenen. Zij hoeven alleen een conflict te ontketenen met Israël.

De echte ramp die 32 jaar geleden bij de Iraanse revolutie werd voorspeld, kan zich nu voordoen. En dat is een grootschalig regionaal en wellicht internationaal conflict. Het domino-effect van een gewelddadig conflict tussen Israël en Egypte kan de hele regio en Noord-Afrika in een oorlogsgebied veranderen. Als Egypte islamiseert, bevindt Israël zich in een totale omsingeling: Libanon (Hezbollah), Gazastrook (Hamas), islamitisch Egypte, en ook nog Syrië. In deze golf van geweld kan Jordanië zich moeilijk afzijdig houden. En dan komt daar nog Iran bij.

Daarom moet het Westen Egypte helpen bij een vreedzame transitie naar een nieuw staatsmodel. Niet alleen het lot van Mubarak, maar de algehele vrede in het Midden-Oosten staat op het spel. In Washington en Kairo is men druk bezig een islamitische revolutie in Egypte te aborteren.