Dit is een artikel uit het NRC-archief
Bekijk hele krant

NRC Handelsblad

Politiek

'Israël moet nu een akkoord met de Palestijnen sluiten'

Ex-minister van Buitenlandse Zaken Shlomo Ben Ami kan zich geen scenario voorstellen na de val van president Mubarak dat niet nadelig is voor Israëls belangen.

Shlomo Ben Ami. Foto Reuters Isreali Foreign Minister Shlomo Ben-Ami comments to the press after peace talks with Palestinian negotiators at the White House in Washington, December 23, 2000. Both sides said many points needed to be resloved before another Mideast summit could be held.
Shlomo Ben Ami. Foto Reuters Isreali Foreign Minister Shlomo Ben-Ami comments to the press after peace talks with Palestinian negotiators at the White House in Washington, December 23, 2000. Both sides said many points needed to be resloved before another Mideast summit could be held.

Israël verkeert in staat van verwarring, zegt oud-minister van Buitenlandse Zaken Shlomo Ben Ami. „Politici, zeker aan de rechterkant, hebben de laatste decennia geroepen dat een golf van democratisering over het Midden-Oosten vrede en voorspoed zou brengen. Nu Egypte dan in beweging is, slaat de hysterie toe.”

Hard, rechtlijnig, maar een belangrijke zakenpartner van Israël. Zo leerde Shlomo Ben Ami (67) de Egyptische president Hosni Mubarak kennen tijdens zijn carrière als diplomaat en, in 2000 en 2001, minister van Buitenlandse Zaken. Mubarak was in die maanden betrokken bij de (mislukte) vredesgesprekken in Camp David tussen de Israëlische premier Ehud Barak en de Palestijnse leider Yasser Arafat. „Toen ik hem afgelopen donderdagavond zag spreken, en hoorde hoe hij bleef vasthouden aan een verloren positie, zag ik de Mubarak die ik toen leerde kennen. Deze man wilde niet weggaan. Dat zit niet in zijn karakter. Hij verraste de wereld, maar mij niet, eerlijk gezegd.”

De historicus Ben Ami woont een groot deel van zijn tijd in Spanje, waar hij nu vicepresident van het Toledo International Centre for Peace is. Israël, zegt hij, kijkt met een mengeling van bezorgdheid en opwinding naar de gebeurtenissen in Egypte. Opwinding over de onvoorspelbare dynamiek van de protestbeweging en de manier waarop Mubarak ten val werd gebracht. „Er wordt ook veel sympathie gevoeld voor de jonge mensen die democratie en vrijheid willen. Maar het overheersende gevoel is: wat nu? Nu Mubarak is gevallen, wie staat er dan op? Ik kan me geen scenario voorstellen dat niet nadelig is voor Israëls belangen.”

Het regime van Mubarak, in stand gehouden door steun van de Verenigde Staten, ontwikkelde zich tot een van de belangrijkste bondgenoten van Israël. Sinds beide landen in 1979 een vredesverdrag sloten heeft Egypte, meer dan welk Arabisch land ook, samenwerking met Israël gezocht. Een voorbeeld is de gezamenlijke blokkade van de Palestijnse Gazastrook, waar de islamitische beweging Hamas regeert. Egypte controleert de grensovergang Rafah, Israël alle overige grenzen, de zee en het luchtruim.

Ben Ami: „Israël heeft jaren geprofiteerd van de welwillende houding van Mubarak, bijvoorbeeld met de samenwerking rondom Gaza. Maar onder de Egyptische bevolking wordt hem die houding kwalijk genomen. De mensen zien hem als marionet van het Westen en Israël. Het is niet de primaire reden dat de demonstranten van hem af willen, maar het is vrijwel zeker dat een nieuwe regering, wie er ook aan deelneemt, veel minder intieme relaties met Israël zal ontwikkelen.”

Volgens de ex-minister van de Arbeidspartij worden de demonstranten niet gedreven door anti-Amerikanisme of een sterk anti-Israël sentiment. „Maar ik moet realistisch zijn. Er kunnen in een chaotische situatie krachten vrijkomen die niet te controleren zijn. De kern van de protestbeweging is enkele tienduizenden mensen groot, maar Egypte is een land met tachtig miljoen inwoners, waar Israël niet populair is.”

Dat verklaart volgens Ben Ami de, op zijn zachtst gezegd, lauwe reacties van Israëlische politici op de Egyptische opstand. Premier Netanyahu zei te hopen dat de stabiliteit in de regio geen gevaar loopt. Minister Barak van Defensie bezocht deze week zijn Amerikaanse collega Gates om over de ontwikkelingen te praten. De fundamentalistische Moslimbroederschap wordt door veel analisten als dreigbeeld gebruikt. Mogelijk, is de gangbare theorie in talkshows en op opiniepagina’s, maakt deze onderdrukte beweging gebruik van een machtsvacuüm en weet zij politieke invloed te verwerven. „Ik ben daar niet zo bezorgd over ”, zegt Ben Ami. „Maar welke politicus straks ook komt bovendrijven, hij zal een hardere Israëlpolitiek bedrijven. Zelfs als het huidige regime, waarmee Israël uitstekend samenwerkte, de macht via bijvoorbeeld [vicepresident] Suleiman zal blijven behouden. Mubaraks toespraak van donderdagavond was typerend. Hij schetste hoe hij in 1973 de Egyptische vlag hees boven de Sinaï-woestijn. Hij noemde de oorlogen tegen Israël waarin hij vocht. Daarmee probeerde hij, tevergeefs, aan te sluiten bij een sentiment onder de bevolking, om zichzelf te redden.”

Israël kan die andere politiek van Egypte op twee manieren gaan merken, zegt de oud-politicus. „Het kan bij scherpere retoriek blijven. Mogelijk leidt het tot grotere druk op een oplossing van het Israëlisch-Palestijns conflict. Daar staat tegenover dat Egypte ook profiteert van de samenwerking met de VS en Israël. Het is niet meer de tijd van de Koude Oorlog, toen landen gewoon naar het andere kamp overliepen. Ik geloof niet dat er een einde komt aan drie decennia vrede, zoals soms wordt voorspeld. ”

De verschuivende machtsbalans in het Midden-Oosten zorgt voor Israëlisch ongemak. Regeringen die Israël gunstig gestemd zijn, zijn verdwenen of verjaagd. „Het begon al met het afzetten van de sjah in Iran, in 1979. Turkije was een bondgenoot, maar daar is zeker sinds de Gaza-oorlog (2008-2009, red.) een veel kritischer houding. Het isolement van Israël in de regio neemt toe, en daar zal een omwenteling in Egypte waarschijnlijk aan bijdragen.”

Israël kan hier maar één ding tegen doen, zegt Ben Ami. „Zolang we geen politieke oplossing met de Palestijnen hebben gevonden en daar niet actief aan werken, dragen we zelf bij aan ons isolement. Daar heeft Netanyahu de afgelopen maanden een kans laten liggen. Pas als we een geloofwaardig akkoord met de Palestijnen hebben gesloten, kunnen we de voedingsbodem voor deze gevoelens wegnemen.”