Dit is een artikel uit het NRC-archief
Bekijk hele krant

NRC Handelsblad

Cultuur

Het orgel is nog steeds een rare oom

Het Orgelpark in Amsterdam heeft één missie: tonen dat het orgel een volwaardig instrument is en geen religieuze Einzelgänger. Op het Xenakis Festival wordt dat dit weekeinde bewezen.

In het Amsterdamse Orgelpark wordt gerepeteerd op 'Zèta' van componist Eric de Clercq - een stuk voor zeven orgels dat morgenmiddag op het Xenakis Festival in wereldpremière gaat. Foto Bram Budel Nederland, Amsterdam, 10-02-2011 In het Orgelpark wordt een stuk gerepeteerd voor 7 orgels. Tijdens het Xenakis festival aanstaand weekend zal het voor het eerst worden opgevoerd. foto: Bram Budel
In het Amsterdamse Orgelpark wordt gerepeteerd op 'Zèta' van componist Eric de Clercq - een stuk voor zeven orgels dat morgenmiddag op het Xenakis Festival in wereldpremière gaat. Foto Bram Budel Nederland, Amsterdam, 10-02-2011 In het Orgelpark wordt een stuk gerepeteerd voor 7 orgels. Tijdens het Xenakis festival aanstaand weekend zal het voor het eerst worden opgevoerd. foto: Bram Budel Bram Budel

Het Orgelpark dreunt. Zeven musici repeteren op de zeven orgels van de concertzaal aan het Vondelpark. Via cameraschermpjes volgen zij dirigent Bas Wiegers, die bewonderenswaardige controle houdt over Zèta. Deze nieuwe compositie van Eric de Clercq vult kolkend en brommend de ruimte, maar het individuele karakter van elk instrument klinkt toch goed door.

Morgenmiddag gaat Zèta in wereldpremière tijdens het tweedaagse Xenakis Festival in het Amsterdamse Orgelpark. Het werk is opgedragen aan de Griekse componist Iannis Xenakis, die tien jaar geleden overleed. „Ik ben een enorme fan van Xenakis,” licht De Clercq toe, „zijn expressieve muziek is van grote invloed op mijn eigen werk geweest. Ik heb ook verwijzingen aangebracht. Zo werkte Xenakis veel met glissandi, glijdende tonen. Dat kan op orgel eigenlijk niet, tenzij je registers half uittrekt. Dan ontstaat een glijdende beweging.”

Het idee om voor álle orgels van het Orgelpark een stuk te schrijven bedacht De Clercq toen een draaiorgel onlangs aan de collectie werd toegevoegd. „Ik vond het leuk om een soort welkom te schrijven, het instrument voor te stellen aan de anderen. Het draaiorgel heeft maar één mechanisch aangestuurd ritme. In mijn stuk is het draaiorgel als het ware degene die overal doorheen zit te praten.”

Het lijkt niet vanzelfsprekend: een weekend lang muziek rondom Yannis Xenakis in een concertzaal die speciaal is gericht op orgels. Xenakis schreef immers slechts één werk voor orgel: Gmeeoorh. „Maar dat is ook meteen een reusachtig en overrompelend werk dat op een zeer beperkt aantal orgels kan worden gespeeld,” benadrukt Johan Luijmes, programmeur van het vier jaar oude Orgelpark. Hij noemt het Xenakis Festival juist een typische Orgelparkproductie. „Natuurlijk, ik kan ook de honderd beste organisten ter wereld uitnodigen voor een recitalserie, om zo de zaal vol te krijgen. Maar dat is absoluut niet het doel ban het Orgelpark. Het orgel is nog geen volwaardig lid van de instrumentenfamilie, meer een soort rare oom. We willen het uit de kerkelijke sfeer halen en een duidelijke plaats geven in het moderne concertleven. Dat doe je door het instrument in een bredere context te plaatsen, nieuwe muziek te laten schrijven, jong talent te stimuleren. En de avontuurlijke dialoog te zoeken met jazzsolisten en dansgezelschappen.”

Het Orgelpark is gehuisvest in een voormalige kerk. Het wordt voor een periode van tien jaar particulier gesteund door de ideële Stichting Utopa. Luijmes: „We worden gelukkig niet afgerekend op bezoekersaantallen, zoals veel subsidiënten tegenwoordig doen. Dat zou de dood in de pot zijn voor de creativiteit in de programmering.”

Organist Jos van der Kooy speelt in Zèta. Hij nam ook een aantal leerlingen van zijn conservatoriumklas in Den Haag mee. „De missie van het Orgelpark is aan het slagen,” zegt hij. „Het werd hoog tijd. Organisten komen vaak uit een conservatief kerkelijk milieu. Die spelen het instrument uit liefde voor bijvoorbeeld de barokmuziek, en zijn al specialisten nog vóór ze toelatingsexamen hebben gedaan. Een kwalijke zaak, je moet eveneens open staan voor modern repertoire, al heeft het publiek daar soms een hekel aan. Ik merk dat dankzij deze concertzaal het orgel ook grotere media-aandacht krijgt, wat positief doorwerkt op andere orgellocaties.”

Ook De Clercq had aanvankelijk vooroordelen over „grote kille kerken en zompige orgels”. Maar: „het Orgelpark kenmerkt zich door een open blik en grote kwaliteit, van de instrumenten tot de wijnglazen. Met mijn onconventionele stuk steken ze hun nek uit.”

Luijmes verheugt zich op Zèta. Lachend: „Zonder twijfel het beste stuk dat ooit voor zeven orgels is geschreven!”

Xenakis Festival: vandaag Orgelpark Amsterdam, met Ensemble 7090 Inl: orgelpark.nl