Eerste Kamer: Haagse of provinciale staatsgreep?

WFA14T:VERKIEZINGSBORD PROVINCIALE STATENVERKIEZINGEN:DORDRECHT;09FEB2011- Een fietsster rijdt woensdagmorgen langs een aanplakbord met verkiezingsposters in Dordrecht. Over precies 3 weken worden op 2 maart de Provinciale Statenverkiezingen gehouden. WFA/dh/str.Dirk Hol
WFA14T:VERKIEZINGSBORD PROVINCIALE STATENVERKIEZINGEN:DORDRECHT;09FEB2011- Een fietsster rijdt woensdagmorgen langs een aanplakbord met verkiezingsposters in Dordrecht. Over precies 3 weken worden op 2 maart de Provinciale Statenverkiezingen gehouden. WFA/dh/str.Dirk Hol WFA DIRK HOL

De stemming begint er een beetje in te komen. Nederlanders hoeven niet weken op een plein te staan roepen om de regering een signaal te geven. Wij houden verkiezingen. Zondag en maandag zijn hier lijsttrekkersdebatten. Voor welke verkiezingen ook alweer? Voor de Provinciale Staten. Maar de lijsttrekkers in Middelburg en Leeuwarden zullen we nooit kennen.

Op 2 maart mag u naar de stembus voor de raarste verkiezingen die we kennen. U weet niet wat bij u in de provincie speelt, welke coalitie daar bestuurt, wat de partijen vier jaar geleden beloofden en wat zij er van hebben gemaakt. Gefeliciteerd als u één Statenlid bij naam kent. Toch zegt iedereen dat u over drie weken moet stemmen voor de Provinciale Staten.

Die Statenleden kiezen op 23 mei de Eerste Kamer. Daar gaat het om. Die Eerste Kamer moet het kabinet-Rutte aan een meerderheid helpen, althans volgens VVD, PVV en CDA. De oppositie in de Tweede Kamer wil graag dat de Senaat – net als nu – vijandig gebied blijft voor het kabinet. Daardoor zijn de provinciale verkiezingen dit jaar sterk gepolitiseerd. Den Haag walst vrij schaamteloos over de provincies heen om de eerste electorale test van het gedoogkabinet uit te knokken.

Twee opiniepeilingen van eind deze week spreken elkaar opgewekt tegen. Volgens de één (Synovate in opdracht van Elsevier) halen de drie gedoogregerende partijen samen een kleine meerderheid van de 75 zetels in de Eerste Kamer. Volgens de andere peiling (TNS/Nipo voor Binnenlands Bestuur) zit dat er niet in, omdat te weinig aanhangers van de drie (mee-)regerende partijen van plan zijn om te stemmen. Vooral de PVV zal nog tweederde van de mogelijke achterban moeten wakker schudden.

Deze opleving van de belangstelling voor de Eerste Kamer is verklaarbaar, maar opportunistisch en vrij riskant. Opportunistisch, omdat ‘de overkant’ de Senaat bij voorkeur doodzwijgt. Mocht het VVD, PVV en CDA lukken om een meerderheid te veroveren, dan wordt die vervolgens geacht te bewerkstelligen dat we vier jaar niets meer van de Eerste Kamer horen.

De belangstelling voor de Eerste Kamer is dus wat de coalitie betreft tijdelijk en uitsluitend gericht op onderwerping van een Kamer die het coalitie- en gedoogakkoord niet heeft ondertekend. Een soepele coalitiemeerderheid lijkt handig, maar het risico is dat het grootste nut van de Eerste Kamer wordt tenietgedaan.

Om maar iets te noemen – of de Senaat een parlementaire enquête houdt over twintig jaar privatisering hangt waarschijnlijk af van wie daar straks de meerderheid heeft. Een gedweeë Eerste Kamer is handig voor Rutte c.s., maar kan de bedoeling niet zijn van ons tweekamerparlement. Beide Kamers zijn medewetgever. Beide controleren het regeringsbeleid.

Onbegrijpelijk is de zorg van VVD, PVV en CDA niet. Sinds 1918 heeft de regerende meerderheid in de Tweede Kamer nooit genoegen hoeven nemen met een minderheidspositie in de Eerste Kamer. Tussen 1888 en 1918 kwam dat wel voor. Dat kostte het kabinet weleens een wetsontwerp. De bestaande gedoogconstructie dwingt het kabinet ook in de Tweede Kamer tot lenigheid. Zelfs bevriende meerderheden in de Senaat hebben het weleens laten afweten.

De Eerste Kamer werd in 1815 ingesteld op voorstel van de Belgen, om als slaperdijk te fungeren tegen ‘de waan van de dag’ – de Tweede Kamer, die via directe verkiezingen de wil van het volk uitkraamde. De leden van de ‘nadenk-Kamer’ werden eerst voor negen jaar, daarna voor zes jaar en pas sinds 1983 voor vier jaar gekozen, altijd getrapt, via de provinciale verkiezingen – allemaal om de langere adem en de meer bezonken blik te bevorderen en om concurrentie met de belangrijkste Kamer te vermijden. Die concurrentie dreigt nu, door het opstoken van het coalitiepolitieke vuurtje.

Door politieke verschillen in de Eerste Kamer aan te scherpen, dreigt Den Haag van die Kamer een één-dag-in-de-week-kopie te maken van de Tweede Kamer. Herhaling is niet nuttig en ongewenst, gezien de wankele legitimatie die uitgaat van de verkiezing van senatoren via de al niet zo door het volk gedragen Statenleden. Bovendien, als de Senaat ook aan eerstelijnspolitiek zou doen, wreekt zich het gebrek aan conflictregeling voor als de Kamers elkaar vierkant tegenspreken.

„De kracht van de Eerste Kamer is haar zwakte”, heeft voormalig minister W.F. de Gaay Fortman (ARP) eens opgemerkt. Minister Donner (Binnenlandse Zaken, CDA) memoreerde de uitspraak dinsdag, bij zijn herdenking van oud-senator Jan Vis, die behoorde tot de vooraanstaande denkers over onze parlementaire democratie die in de loop der jaren de toegevoegde waarde van de Senaat meer gingen waarderen, als een verstandig, minder partijdig soort veiligheidsklep in het democratische systeem.

Een voorwaarde voor het vervullen van die rol is dat de straks gekozen senatoren – ook de Brinkmannen en Hermansen die terugkeren aan het hoofd van hun fractie – zich niet lenen voor bestuurlijke dwang uit het Torentje of de minderheidscoalitielogica van de overzijde van het Binnenhof. De Eerste Kamer kan de regering behoeden voor slechte wetgeving en ondoordachte bestuursklussen, mits zij vereend, saai, rustig, weloverwogen, zonder ijdelheid is.

De kiezers kunnen hun bijdrage leveren, door de komende weken vooral te letten op hun provincie. Vond u het fijn dat uw energiebedrijf werd verkocht aan een buitenlands concern? Werd het bedrijventerrein mooi gesaneerd? Stem dan op de partijen in uw provincie die dat van harte steunden. Niet op Job Cohen of Emile Roemer omdat u hen zo aardig vindt. Zij staan op geen enkele lijst. Stem provinciaal. Laat Den Haag 2 maart niet kidnappen. Dat is ook niet goed voor de Eerste Kamer.

E-mail de auteur (opklaringen@nrc.nl) of schrijf online op www.nrc.nl/opklaringen