Griekenland overleefd, nu rust in Grave

Eigenlijk moesten tweeduizend asielzoekers terug naar Griekenland. Maar de situatie daar zet het hele Europese asielsysteem onder druk.

Nederland, Grave, 7-2-2011 AZC Grave. Koerden. Foto Flip Franssen
Nederland, Grave, 7-2-2011 AZC Grave. Koerden. Foto Flip Franssen

Amir (5) snurkt op de schoot van zijn vader. Esmail Ahmadi (45) uit Behsoud in Midden-Afghanistan kwam op 10 maart 2010 via Iran, Turkije en Griekenland naar Nederland en woont sindsdien in asielzoekerscentrum Grave bij Nijmegen.

Achttien maanden is hij onderweg geweest. Aan verschillende smokkelaars was hij in totaal 45.000 dollar kwijt. Hij kwam met vrouw en drie zonen per boot Europa binnen op een Grieks eiland. Griekenland was onleefbaar, zegt Ahmadi. „Je wordt er niet als mens behandeld. Na drie dagen werden we op straat gezet. We sliepen op straat, achter een bioscoop, tussen drugsgebruikers.” Later belandde het gezin in een park in Athene, met tientallen andere Afghanen. „Op een nacht schreeuwde mijn vrouw het uit. Een agent had haar tegen haar hoofd geschopt. In zo’n land kun je toch niet leven?”

Vijf maanden hielden ze het vol, toen besloten ze verder te trekken. Twee zonen (van 13 en 15) heeft hij met behulp van smokkelaars op het vliegtuig gezet. Van hen ontbreekt al anderhalf jaar elk spoor. Ahmadi’s vrouw kan de spanning niet meer aan. Ze ligt in het ziekenhuis.

Esmail Ahmadi is een van de ongeveer 1.950 asielzoekers in Nederland die niet terug moeten naar Griekenland, het land waar ze Europa binnenkwamen en volgens de regels asiel hadden moeten aanvragen. Dit was onontkoombaar na een opmerkelijke uitspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg. Op 21 januari bepaalde het hof dat geen asielzoekers meer mogen worden uitgewezen naar Griekenland omdat de opvang en asielprocedures daar onmenselijk zijn. De uitspraak van het hof heeft gevolgen voor heel Europa.

Een vluchteling mag sinds 1992 alleen asiel aanvragen in het land waar hij Europa binnenkomt – de zogeheten Dublin II-regeling. Verreweg de meeste vluchtelingen komen nu via Griekenland binnen. Het land bezwijkt daaronder, de opvang is abominabel en het percentage vluchtelingen dat asiel krijgt ligt ver beneden het Europese gemiddelde. Veel vluchtelingen zwermen dus uit over Europa en vragen elders asiel aan. Ze lopen dan het risico teruggestuurd te worden naar Griekenland.

Maar waarom is Zuid-Europa in 1992 akkoord gegaan met die regeling? Het is overduidelijk dat de druk op de grenzen van Europa in het armere zuiden het grootst is. In het rijkere noorden daalt het aantal asielaanvragen gestaag. In Nederland ligt het nu al jaren rond de 15.000 per jaar. In de eerste tien maanden van 2010 kwamen 75.000 migranten illegaal Griekenland binnen.

De afspraak uit 1992, zeggen deskundigen, is niet bedacht om de zuidelijke lidstaten een loer te draaien. „Oorspronkelijk was het een humanitair idee, namelijk dat er in Europa in ieder geval altijd één land zou zijn dat zich voor een asielzoeker verantwoordelijk voelt. Iedereen moest een eerlijke kans krijgen”, zegt Maria Hennessy van de European Council on Refugees and Exiles in Brussel. „Maar het was ook bedoeld om asielshoppen te voorkomen.” De vingerafdrukken van asielzoekers worden in het land van aankomst geregistreerd. Zo zijn ze traceerbaar in heel Europa.

Begin jaren 90 was asiel nog voornamelijk een probleem van de noordelijke lidstaten. Zo kreeg Duitsland na de Balkanoorlogen 300.000 vluchtelingen binnen. Nederland kreeg in 1994 een record van bijna 53.000 asielaanvragen te verwerken. De zuidelijke lidstaten wilden destijds om economische redenen zo graag toetreden tot het Schengengebied, dat ze zich niet realiseerden dat hun geografische ligging aan de grenzen van Europa onvermijdelijk tot asielproblemen zou leiden. „Spanje en Griekenland hadden juist behoefte aan illegalen voor hun arbeidsmarkt”, zegt een diplomaat in Brussel.

Maar nu is er een probleem: de noordelijke landen vinden dat elk land in Europa verantwoordelijk is voor zijn eigen opvang. Ze zijn dus niet blij dat Griekenland zijn verantwoordelijkheid nu kan ontlopen. „Tot nu toe hebben de lidstaten hun eigen problemen opgelost”, zegt een hoge ambtenaar in Brussel. „Moeten we nu het hele systeem aanpassen omdat één lidstaat de opvang niet voor elkaar krijgt?”

Daar komt nog bij dat conservatieve regeringen in de noordelijke lidstaten bang zijn dat de stroom asielzoekers aanzwelt. Minister Leers wil zelfs Europese vluchtelingenverdragen openbreken om de immigratie te beperken. Deze week zocht hij daarvoor begrip bij zijn Franse collega. Het vonnis van het hof is ook voor hem een tegenvaller.

De Europese Commissie, het dagelijks bestuur van de EU, werkt aan voorstellen voor een nieuw Europees asielbeleid. Daarin staat ook dat het mogelijk moet zijn om vluchtelingen tijdelijk niet terug te sturen naar hun ‘land van binnenkomst’. Het Europees Parlement is het daarmee eens, maar de meeste EU-landen – vooral in het noorden – zijn ertegen. „Wij denken dat het vluchtelingenprobleem daar alleen maar groter van wordt”, zegt een diplomaat uit een van die landen.

Maar de uitspraak van het hof helpt de Commissie en het Europees Parlement. De Commissie heeft gelijk, zegt hoogleraar migratierecht Thomas Spijkerboer. Als je de binnengrenzen afschaft, moet je één Europees asielbeleid hebben. „Men heeft in Europa gekozen voor het principe ‘de vervuiler betaalt’. Wie de asielzoeker heeft binnengelaten, is de klos. Dan leg je dus de hele last bij de zuiderburen.” Spijkerboer is voorstander van een eerlijker verdeling van de lasten: „Je zou het asielverzoek kunnen behandelen waar het wordt ingediend. Vluchtelingen die worden toegelaten kun je vervolgens eerlijk verdelen.”

Zo’n verdeelsleutel is in Nederland politiek onverkoopbaar, zegt Hemme Battjes, hoogleraar Europees asielrecht. „Nederland zal dan een groei van het aantal asielzoekers moeten accepteren. Een Europees quotasysteem zou betekenen dat asiel een Brusselse aangelegenheid wordt, net als de visquota. Maar in heel Europa heerst een anti-immigratiestemming.”

Intussen is Griekenland zo lek als een mandje. De verhouding met doorgangsland Turkije is slecht en in Turkije zelf bestaat nauwelijks een asielprocedure. Door de talloze eilandjes is de kust moeilijk te beveiligen.

Twee jonge Koerden uit Kirkuk die al twee jaar in asielzoekerscentrum Grave zitten hebben voor de Grieken geen goed woord over. Eerst zaten ze gevangen in een zaal met 200 mensen, toen werden ze op straat gegooid. Ze sliepen in kartonnen dozen in een park, hun eten haalden ze uit vuilnisbakken van restaurants. De smokkelaars weten je te vinden in het centrum van Athene, zeggen ze. Dat ze in Nederland terechtkwamen was een verrassing. „We werden uit de Turkse vrachtwagen gezet. Ze zeiden: het is nog anderhalf uur lopen naar Ter Apel.”