Gedachte-experiment: zo schiep de mens zijn God

In het vandaag verschenen boek The Belief Instinct (waarvan hier een voorpublicatie) stelt cognitief psycholoog Jesse Bering dat ons empathisch vermogen flink uit de bocht is gevlogen. We dichten bewustzijn toe aan dingen die niet denken, zelfs aan dingen die er niet zijn. Daarmee solliciteert hij naar de brandstapel: de wetenschapper torpedeert ons godsbesef.

Schilderij The creation of Adam, Michelangelo

In het vandaag verschenen boek The Belief Instinct (waarvan hier een voorpublicatie) stelt cognitief psycholoog Jesse Bering dat ons empathisch vermogen flink uit de bocht is gevlogen. We dichten bewustzijn toe aan dingen die niet denken, zelfs aan dingen die er niet zijn. Daarmee solliciteert hij naar de brandstapel: de wetenschapper torpedeert ons godsbesef.

Eerst een opsteker. Van alle sociale zoogdieren bent u volgens Bering het best in staat om een idee te vormen over de intenties, verlangens en overtuigingen van anderen. Vervolgens past u daar uw gedrag op aan. Gefeliciteerd, dat maakt u menselijk.

Schelden op de computer

Met deze invoelende vermogens minimaliseert u bovendien de kans om een blauwtje te lopen of slachtoffer te worden van iemand die het niet zo goed met u voorheeft. Primitief bekeken: het bevordert voortplanting en overleving. Maar, geef toe, u scheldt weleens tegen uw computer als deze vastloopt. En als uw auto niet start slaat u wild op het stuur. Daarmee dicht u een levenloos object een bewustzijn toe. Alsof uw auto of computer moreel verwijtbaar gedrag heeft vertoond. En dat is, zacht uitgedrukt, een tamelijk krankzinnige gedachte.

Niemand kan gedachten lezen

Voor een wetenschappelijke diagnose van uw verstandelijke tekortkomingen moet u van Bering even naar het volgende animatiefilmpje (Heider en Simmel, 1944) kijken.

Nou, wat heeft u gezien? Waarschijnlijk vindt u dat de grote driehoek de kleine driehoek zat te pesten. U denkt dat deze hoekige figuren toenadering zochten tot de kleine cirkel. De driehoeken ziet u als mannetjes - de één wat meer macho dan de andere - die om vriendschap met het vrouwelijke cirkeltje ruziën.

Mis! In werkelijkheid heeft u zich allemaal rare gedachten in uw hoofd gehaald over getekende figuurtjes die absoluut geen hersenactiviteit hebben. U ontdekte misschien een patroon, maar dat wil helemaal niet zeggen dat de figuurtjes dat patroon doelbewust voortzetten. Laat staan dat de driehoeken genegenheid zoeken bij het cirkeltje. Uw empathisch vermogen vliegt hier flink uit de bocht. Waar ‘invoelen’ goed voor de voortplanting en overleving is, daar is het nogal stupide om gedachten van getekende figuurtjes te gaan lezen. Toch doet u dat. Dat maakt u een raar, sociaal gestoord zoogdier.

Iedereen is gek, behalve de autist

Bering troost u met de gedachte dat vrijwel elk mens behept is met de zogeheten ‘Theory of Mind‘. Een theorie inderdaad, want onze zintuigen zijn helemaal niet in staat om gedachten van wat of wie dan ook te lezen. We vormen er alleen een theorie over. Zelfs als lichaamstaal achterwege blijft. Deze theorie is overigens aangeleerd: we geven het door aan onze kinderen. Zo rond het zesde levensjaar denken ze net als volwassenen gedachten te kunnen lezen. Maar gedachten zijn onzichtbaar en verborgen, doceert hoogleraar psychologie Robert Seyfarth in het volgende filmpje.

http://www.youtube.com/watch?v=XDtjLSa50uk

Mensen die minder lijden aan deze collectieve desillusie noemen we autisten. We zeggen dat hun empathisch vermogen onderontwikkeld is. Maar eigenlijk bent u degene die zich de gekste dingen in het hoofd haalt. Juist de autist kan de omgeving nuchter tot zich nemen.

God als psychische illusie

Na een voorzichtige doch confronterende aanloop zet Bering zijn tanden in het Heilige der Heiligen. “Wat als ik u zou vertellen dat de mentale staat van God ook allemaal in uw hoofd zit? Dat God in feite een psychische illusie is? Een geëvolueerde smet geëtst op het cognitieve substraat van uw hersenen? Het voelt misschien alsof er iets groots is: iets dat kijkt, weet, zorgt en zelfs oordeelt. Maar in feite is dat gewoon uw overactieve Theory of Mind.” De psycholoog trekt een vergelijking met de de Franse film Le Ballon Rouge uit 1956. Pascal (5) maakt daarin vrienden met een heliumballon. Later, als volwassene, verklaarde hij tegenover een verslaggever dat hij werkelijk geloofde dat de ballon zijn vriendje was.

Bering stelt God gelijk aan de heliumballon. En ook aan het driehoekje in het experiment van Heider en Simmel. We beelden ons in dat de ballon (als kind) en het driehoekje (als volwassene) een bewustzijn hebben, maar in wezen is dat slechts onze perceptie. Dat er overal ter wereld religies zijn ontstaan met goden die autonoom zouden kunnen denken, soms zelfs onze gedaante hebben, is volgens Bering niets meer dan een evolutionaire productiefout.

De ‘grootste geest van iedereen’ degradeert hij daarmee tot een verstandelijke handicap. Maar nu wij als eerste generatie in staat zijn om ons denken ‘aan het werk te zien’ kunnen we volgens Bering eindelijk te weten komen hoe God in ons leven kwam. Daarmee suggereert hij dat de mens, met zijn mentale afwijking, Gods schepper is. Er zijn mensen om minder verketterd.

Lees hier een bespreking van het door technieksocioloog Sherry Turkle geschreven boek Alone Together (januari 2011). Over onze verstandhouding met computers en wat voor invloed dat heeft op onze emotionele ontwikkeling.

    • Steven de Jong