Na El Hema zijn nu de letters aan de beurt

De nieuwe lettertypes voor Arabisch én westers schrift waren bij El Hema een groot succes. Huda AbiFarès onderzoekt nu hoe ze met letters het straatbeeld kan zuiveren van commercie.

De straat moet meer zijn dan een verzameling logo’s en reclames, dacht grafisch ontwerpster Huda AbiFarès terwijl ze door Dubai liep. „In de zes jaar dat ik daar woonde zag ik hoe de wolkenkrabbers en de winkelcentra de stad opaten, zonder daar in cultureel opzicht iets voor terug te geven.” Zou het mogelijk zijn om met tekens, letters en woorden de openbare ruimte op de commercie te heroveren? Met een nieuwe typografie waarin het Arabische en het Latijnse schrift elkaar ontmoeten?

Vanmiddag wordt in de Balie het resultaat van de zoektocht van vijftien Arabische en Nederlandse ontwerpers gepresenteerd in een boek, een film en een symposium over meertalige typografie: Typographic Matchmaking in the City. Niemand had kunnen vermoeden hoe actueel de oproep in de Arabische wereld nu zou zijn om de straat te heroveren.

AbiFarès, afkomstig uit Beiroet, woont en werkt nu in Amsterdam. Voor het eerste deel van dit project, Typographic Matchmaking (2006) bracht ze Nederlandse en Arabische letterontwerpers bij elkaar om vijf nieuwe lettertypes te maken die zowel in het Arabisch als in het Latijnse schrift te gebruiken waren. Eén ervan, TheMix Arabic, werd bekend door El Hema, een project van Mediamatic en de Hema waarin ze een reeks ‘Arabische’ producten op de markt brachten. En in Dubai nam de krant Emarat al Youm TheMix Arabic als zijn broodletter.

Ook de andere lettertypes hebben hun weg gevonden, zegt AbiFarès. De ‘Fresco Arabic’ won de prijs van de New York Type Directors Club, het lettertype ‘Sada’ is opgenomen in het assortiment van letteruitgeverij Fontshop International en is nu de vaste letter van Kaleem, uitgeverij van hedendaagse Arabische fictie.

„Nu wilde ik een stap verder gaan”, zegt AbiFarès. „In 2009 heb ik vijf teams gevormd van drie ontwerpers ieder. Naast letterontwerpers waren dat grafisch ontwerpers, architecten en industrieel vormgevers. Want ze moesten nu niet alleen fonts ontwerpen, maar ook voorstellen doen voor hoe je die in de openbare ruimte zou kunnen inzetten.”

Onder de naam ‘Hamsa’, oftewel ‘fluistering’, werkte de Nederlandse letterontwerper Erik van Blokland, de Saoedisch-Syrische architecte Joumana al Jabri en de Libanese grafisch vormgever en docent Pascal Zoghbi samen. „Erik was mijn docent toen ik in 2005-2006 aan de Koninklijke Academie in Den Haag studeerde”, zegt Pascal Zoghbi. „Het was even wennen om zo gelijkwaardig te werken.”

Ze gingen eerst heel experimenteel te werk, vertelt hij. „Nederland en Dubai hebben gemeen dat ze land op het water veroveren. Dus gingen we op de stranden van Scheveningen, Dubai en Beiroet letters in het zand uitsnijden, bijvoorbeeld om het woord ‘water’ te vormen, en vulden ze met was.” Het Hamsa-lettertype gebruikten ze ook om een tekst in zowel het Arabisch als het Engels te projecteren op het gewelfde plafond en de vloer van een Arabische souk – het is een artist’s impression, maar je zou willen dat het echt was: El Cuyp.

En ze maakten er een sjabloonletter van om als graffiti te gebruiken. Zoghbi: „In Beirut spoten we teksten op de muren als ‘Spreek Arabisch!’ en ‘Ik hou van het Arabisch. In Libanon praten mensen liever Engels of Frans. Kennelijk willen we niet echt bij de Arabische wereld horen.” Zo werd de multiculturele Hamsa ingezet als oproep tot nadenken over de eigen al dan niet Arabische identiteit.

Onder de naam ‘Nuqat’, dat wil zeggen ‘stippen’, ontwikkelden René Knip, Khajag Apelian en Jeroen van Erp niet zozeer een lettertype, maar een manier om letters te maken en te verbinden. Een belangrijk verschil tussen het Arabische en het Latijnse schrijft is immers dat de Arabische letters met elkaar verbonden zijn en de Latijnse op zichzelf staan. Van Erp, industrieel vormgever en creatief directeur bij het bureau Fabrique, was huiverig in het begin. „Ik ga zelf altijd meer uit van het doel dan van het middel. Maar wat het doel was, dat moesten we onderweg uitvinden – net als het middel trouwens.”

Een van Van Erps ideeën was een dubbele DNA-helix die eindeloos de lucht in lijkt te draaien – een verbeelding van het culturele dialoog – met daarop in het Engels het Led Zeppelin-lied Stairway to Heaven en in het Arabisch een tekst met een vergelijkbare statuur. „We wilden niet de stad versieren, maar met ons werk een vonk doen overslaan.”

Boek en film zijn te bestellen via www.khattbooks.com.Zie de dubbele helix van Nuqat op vimeo.com/17670249