Multitasker in de Middeleeuwen

Hij is een held van liberale én orthodoxe joden. Als wetgever, als filosoof en als vluchteling voor fundamentalistische moslims.

Cordoba, Cordoba Province, Spain; statue of Jewish philosopher, Moses Maimonides No third party sales., For comercial usage price on demand
Cordoba, Cordoba Province, Spain; statue of Jewish philosopher, Moses Maimonides No third party sales., For comercial usage price on demand picture-alliance / Design Pics

Sherwin B. Nuland: Maimonides. Een biografie. Atlas, 224 blz. € 24,95

Heel vroom en heel scherpzinnig was de joodse rabbijn en arts Mozes Maimonides (1138-1204). Deze middeleeuwer vatte onder meer de oude Talmoedwijsheden samen in een systematische grondwet van 612 joodse wetten. En nog steeds staat deze Misjnee Tora (1180) door regelmatig gebruik beduimeld in de boekenkast van joodse geleerden.

Zoals de middeleeuwse scholastici deden voor het christelijk geloof, zo systematiseerde en rationaliseerde Maimonides het jodendom. Daarom is hij al eeuwen de held van liberale én van orthodoxe joden. En soms zelfs van de mystici. Want in zijn moeilijk te doorgronden Gids voor Verdoolden (1190) zou hij ook esoterische kennis hebben verborgen. Maimonides is een van de 23 beroemde wetgevers van wie het portret hangt in het Amerikaanse Congres.

Maar Maimonides schreef ook een boekje met seksuele adviezen voor de vurige sultan van Syrië. Deze sultan, al-Muzaffar Umar ibn Nur al Din, had zijn harem uitgebreid en kwam energie te kort. Hij vroeg de beroemde lijfarts van het Egyptische hof om advies: Maimonides. De Syriër was veel te mager, vond de rabbijn. Hij gaf hem een geheim recept om ook na ejaculatie een erectie te behouden: een mengsel van wortel- en mosterdolie, waaraan je een halve liter gele mieren moest toevoegen en het geheel moest dan zeven dagen in de zon blijven staan. Van de sultan zijn geen verdere klachten bekend.

De veelzijdige filosoof was waarschijnlijk een van de grootste multitaskers van de Middeleeuwen: beroemd joods geleerde, veel gevraagd arts én druk bezet leider van de joodse gemeenschap in Egypte. Iedere dag moest Maimonides als lijfarts naar de sultan van Egypte (de zoon van de beroemde Saladin) en als hij ’s middags eindelijk weer thuis kwam, zat zijn wachtkamer al weer vol joden en heidenen die geestelijk advies of genezing zoeken. ‘Daardoor kan geen Israëliet een privégesprek met me voeren behalve op de sabbat. Op die dag bezoekt mij de hele congregatie.’

Maimonides is een verlatijnste naam die Mosheh ben Maimon ha Sefardi zelf nooit gebruikt heeft. Hij schreef soms in het Hebreeuws, maar ook heel vaak in het Arabisch. De Arabieren kenden hem als al-Ra’is Abu’ Imran Musa ibn Maymun Ibn’ Abdallah al-Qurtubi al-Andalusi al-Israili. Rabbi Mozes, zoon van Maimon, groeide op in het Spaanse Cordoba, vlakbij de beroemde moskee. Zijn familie moest vluchten voor de vervolging door de fundamentalistische Almohaden. Die Berber heersers namen in Spanje de macht over van de veel tolerantere en meer beschaafde ‘feestkoningen’ die eeuwen het versnipperde kalifaat van Cordoba hadden geregeerd. Onder de Almohaden konden joden alleen overleven door zich te bekeren tot de islam, zoals vierhonderd jaar later veel Spaanse joden zich noodgedwongen bekeerden tot het christendom.

Later werd Maimonides zelfs nog twee keer bijna terechtgesteld door moslimautoriteiten. De eerste keer in Marokko omdat hij zich als moslim voordeed, maar in het geheim joods zou zijn gebleven. De tweede keer in Egypte wegens afvalligheid (een halsmisdaad in de islam) omdat hij daar juist weer openlijk als jood leefde.

Het is een dramatisch verhaal, ook al omdat dezelfde moslimvriend die hem eerst met vuur en met succes verdedigde als een waarachtig islamiet, de dichter Ibn Moisha, later hevig verontwaardigd zelf de aanklacht indiende over het nu onmiskenbare geloofsafval van zijn oude vriend.

Maimonides werd in Egypte vrijgesproken omdat de rechter een gedwongen bekering niet geldig achtte en er dus ook geen geloofsafval was geweest. Het lijkt er op dat Maimonides aanvankelijk wel een oprecht moslim was, maar helemaal zeker is dat niet. Hij schreef in 1162 in elk geval een felle verdediging van schijnbekeringen als middel tot overleving.

Sherwin B. Nuland concentreert zich in zijn biografie van deze grote joodse leider vooral op diens medische activiteiten. Niet zo gek, want Nuland is zelf arts. Maar wel jammer, omdat de complexiteit van de joodse en islamitische context zo weinig aandacht krijgt. Het is een aardig, maar vrij oppervlakkig gelegenheidswerkje. Oorspronkelijk verscheen het in een joodse identiteitsserie (Jewish Encounters) en dat is te merken. Bijna op elke bladzijde wordt de held geprezen en, zoals past in een echt heiligenleven, neemt Nuland de tegenstanders van Maimonides totaal niet serieus. De meesten beschrijft hij als gedreven door rancune en jaloezie.

Zo simpel was het natuurlijk niet. Het is daarom verrassend dat nu juist dit boek (uit 2005) in het Nederlands is vertaald. In 2008 verscheen namelijk een superieur boek over de goede rabbi Mozes: Maimonides. The Life and World of One of Civilization’s Greatest Minds (Doubleday, ca. €15,-) van de ook door Nuland zeer geprezen Joel L. Kramer van de Universiteit van Chicago. Alle vaagheden uit Nulands boek worden daarin op slag verhelderd. Misschien was het te dik voor de Nederlandse markt: 618 pagina’s middeleeuws Arabisch jodendom.

Niettemin maakt ook Nuland wel duidelijk dat in Maimonides’ tijd het Arabische jodendom zich in een ernstige crisis bevond, vooral door die zware druk van fundamentalistische moslims om zich te bekeren, en ook door het geringe opleidingsniveau en de stuurloosheid van de religieuze leiding. Maimonides streed tegen beide, en daarop berust waarschijnlijk ook zijn grote historische belang.

En met al zijn (bijna onuitstaanbare) lof voor Maimonides’ medische activiteiten is de arts Nuland gelukkig eerlijk genoeg om toe te geven dat de medische wetenschap toen vrijwel niets voorstelde. Ook Maimonides’ kennis bestond vooral uit het doorfilosoferen op geschriften van de Romein Claudius Galenus (131- ca. 210) die meende dat alle kwalen voortkwamen uit een verstoord evenwicht tussen de vier lichaamssappen bloed, slijm, zwarte gal en gele gal. Volgens Nuland had de arts Maimonides vooral succes omdat zijn charisma een krachtig placebo-effect veroorzaakte en ook omdat hij zich onderscheidde door psychologisch inzicht. En veel ziektes gaan ook vanzelf over.

De moderne mythe wil dat het in de Middeleeuwen voor joden vrij gunstig was om onder moslimbewind te leven, maar zoals blijkt uit Maimonides’ gedwongen bekering was de werkelijkheid vaak anders. Eenmaal in het tolerante Egypte werd hij weer snel geconfronteerd met problemen in Jemen, waar net als in Marokko en Spanje een fundamentalistische dynastie de macht had gegrepen. De Jemenitische joden moesten zich bekeren en deden dat in groten getale, ook omdat sommigen de islam echt aantrekkelijk vonden.

In die religieuze chaos stond in Jemen zelfs een joodse messias op. Maimonides schreef daarop een beroemde brief aan de Jemenitische joden waarin hij ze welsprekend wees op de historische superioriteit van het jodendom en hun adviseerde die messias te verraden aan de islamitische autoriteiten. En zo geschiedde. Bang was die messias trouwens niet. Hij zei dat de Jemenitische leider hem mocht onthoofden. Daarna zou hij zijn goddelijke missie bewijzen door zijn hoofd weer op zijn lichaam te zetten. Alleen de onthoofding slaagde.