Moslimbroederschap heeft zich gematigd

Opstand in Egypte

Vice-president Suleiman wil met de oppositie praten. Een machtsgreep van de Moslimbroederschap ligt niet voor de hand. Obama krijgt kritiek op optreden.

Knokploegen worden ingezet tegen journalisten die verslag doen van de opstand. Regeringen VS en Europese Unie houden regime verantwoordelijk voor het belemmeren, vastzetten en molesteren van buitenlandse pers.

De opstand tegen president Mubarak wordt in het Westen toegejuicht. Geweldig als Egypte democratie zou krijgen – tenzij die de fundamentalistische Moslimbroederschap aan de macht brengt.

„Als zij aan de macht komen, krijg je ook geen vrije en eerlijke verkiezingen”, zei de voormalige Amerikaanse VN-ambassadeur John Bolton tegen Fox News. De Amerikaanse advocaat Alan Dershowitz meldde in de Jerusalem Post dat de Moslimbroederschap eenmaal aan de macht „de koude vrede met Israël zal vervangen door een hete verwoestingsoorlog”.

Zou de Moslimbroederschap inderdaad een oorlog beginnen tegen Israël als zij aan de macht zou komen? „Het zou me niets verbazen als ze de vrede met Israël zou handhaven”, zegt dr. Roel Meijer, onderzoeker islamitische organisaties bij de denktank Clingendael. „Het is een soort middenklassebeweging geworden, die niet uit is op oorlog en chaos.”

Dat ze juist heel erg op orde is gericht is tegelijk haar zwakte nu, zegt Meijer in een vraaggesprek. Daarom heeft ze pas laat aangehaakt bij het massaprotest tegen het regime van Mubarak.

Dat was vroeger anders. Vanaf de jaren veertig verspreidde haar ‘geheime apparaat’ terreur in Egypte met talrijke aanslagen op rechters en politici en op joodse instellingen. Doel was chaos te creëren en de joodse gemeenschap te verdrijven toen duidelijk werd dat de staat Israël zou verrijzen. Haar paramilitaire bataljons vochten mee in de Arabisch-Israëlische oorlog van 1948.

Hassan al-Banna richtte de Moslimbroederschap in 1928 op om te vechten tegen de neergang van de islamitische cultuur temidden van de westerse culturele, economische en militaire overheersing – het was de tijd van de Britse bezetting van Egypte. Zijn doel was herstel van de oorspronkelijke islamitische waarden, een islamitische staat gezuiverd van westerse invloeden. De islam was niet alleen religie maar een totaalconcept van het leven, het antwoord op elke vraag. Voor het eerst werd het een moderne ideologie met een geoliede organisatie en leuzen. De beweging besloeg en beslaat vele terreinen, van liefdadigheid via onderwijs en sport naar gezondheidszorg. Aanvankelijk alleen in Egypte, maar na de Tweede wereldoorlog ook daarbuiten.

Al-Banna werd in 1949 vermoord, naar wordt aangenomen door het regime als vergelding voor de terreur van zijn ‘geheime apparaat’. Vijf jaar later werd de Broederschap verboden door president Gamal Abdel Nasser.

Sindsdien, zegt Meijer, heeft de Broederschap zich aanzienlijk gematigd. „Dat begint in de jaren zestig met het inzicht dat geweld nergens toe leidt. Op aanslagen volgt altijd tegengeweld dat de organisatie schade berokkent.”

Doorslaggevend was de ophanging in Nassers gevangenis van Sayyid Qutb, die het radicale principe formuleerde dat geweld tegen andere moslims is geoorloofd die zich niet als goede moslims gedragen. Het is een principe dat nog steeds door groepen als Al-Qaeda wordt gehanteerd.

De Broederschap zwoer het gebruik van geweld tegen andere moslims af; de moord op president Sadat in 1981 is het werk van een afsplitsing, de Jihad. Maar – Meijer onderstreept de steeds terugkerende ambivalentie van de Broederschap – ze nam geen afstand van de ‘verdedigende jihad’, de heilige strijd tegen binnendringers. Ze steunde bijvoorbeeld de strijd in Irak tegen de Amerikaanse bezetters.

Nog meer ambivalentie: de huidige hoogste leider van de Broederschap, Mohammed Badie, was een strijdmakker van Qutb. „Heel gek dat er nu een leider is die zijn wortels heeft in het gedachtegoed van Qutb. Ze houden alle geschriften van Banna en Qutb in ere, al zijn ze allang in een andere richting opgeschoven. Ze zouden eens schoon schip moeten maken en ontkennen dat Qutb een belangrijke leider was of invloed houdt. Zo kon Mubarak zeggen: ziejewel, jullie kiezen iemand als leider die met Qutb heeft samengewerkt.”

De oude Moslimbroederschap had een claim op de islamitische waarheid, waarmee ze boven de partijpolitiek met zijn conflicten en compromissen stond. „Meningsverschillen werden opgelost door mensen uit de beweging te zetten.” Maar in de jaren tachtig ging ze meedoen aan verkiezingen. „Dan zie je hen langzaam overgaan naar aanvaarding van partijpolitiek. Voordien was daar allerlei discussie over, want Banna had dat idee verworpen en het kostte veel tijd zich daarover heen te zetten.”

Er is nu een nieuwe generatie leiders die is opgeklommen via de beroepsorganisaties van advocaten en artsen en journalisten. ,,Die hebben ervaring opgedaan met verkiezingen in die organisaties, met samenwerking met seculiere partijen en compromissen.” Maar op dit moment zijn zij niet sterk genoeg om hun ideeën door te drijven. „Een groot deel van de aanhang is niet geïnteresseerd in democratie. Die geloven in hiërarchie, zoals overal in Egypte het geval is, en in het concept van gehoorzaamheid aan de leider.”

De vraag blijft waarom de buitenwereld haar als zo’n gevaarlijke bedreiging ziet. „Er wordt vaak gewezen op de Iraanse islamitische revolutie. Israël speelt daar heel erg op in. Maar die vergelijking gaat mank. De Moslimbroederschap verwijdert zich van de islamitische staat; er zijn sterke tendensen om burgerrechten als prioriteit te zien. Het staat buiten kijf dat ze voorstander is van een onafhankelijk parlement en justitieel apparaat. De vraag is hoe zich de standpunten ten aanzien van de rol van de shari’a, de vrouw en culturele zaken ontwikkelen.”

Hoe dan ook is een machtsgreep van de Moslimbroederschap niet aan de orde. „Als je afgaat op de huidige demonstranten zijn ze niet zo populair. De jongere generatie heeft weinig trek in de beweging omdat ze in de loop de jaren weinig resultaten heeft geboekt.”

„Een variant op de Turkse situatie, met militairen op de achtergrond in een beslissende rol, dat zou een ideale situatie kunnen zijn. De militairen in Egypte, zijn zo sterk, die krijg je niet weg, die blijven een doorslaggevende rol spelen. De vraag is hoever ze politieke partijen laten opkomen.”

En de Moslimbroederschap dan als variant op de Turkse AK-regeringspartij? „Er zijn contacten en die worden belangrijker als er zo’n scenario komt. Het is niet ondenkbaar dat ze die richting uitgaan, zeker niet als je kijkt naar de trends binnen de beweging.”