Leergierig zijn de Afghanen zeker

Brigadier Jan Wilken hielp in Uruzgan de Afghaanse wetshandhaving verbeteren.

„Wat er beklijft van ons werk, dat weet ik niet. De veranderingen zijn miniem.”

Tarin Kowt - De KMAR (Koninklijke Marechaussee) doet de tweede fase van de opleiding van de Afghaanse politie (ANP, Afghan National Police). Arlo is hier bezig met de nieuwe lichting die nu training krijgt. 's Ochtends wordt er eerst hardgelopen, daarna instructie en 's avonds krijgen ze allemaal schrijfles en lezen. foto: Evert-Jan Daniels
Tarin Kowt - De KMAR (Koninklijke Marechaussee) doet de tweede fase van de opleiding van de Afghaanse politie (ANP, Afghan National Police). Arlo is hier bezig met de nieuwe lichting die nu training krijgt. 's Ochtends wordt er eerst hardgelopen, daarna instructie en 's avonds krijgen ze allemaal schrijfles en lezen. foto: Evert-Jan Daniels Evert-Jan Daniels/Hollandse Ho>

Jan Wilken (59) is brigadier bij de waterpolitie van Delfzijl. Als politieman werd hij eerder uitgezonden naar Roemenië, Rwanda, Burundi, Darfur en Zuid-Soedan. Hij werkte van 19 januari 2010 tot 19 januari dit jaar in Tarin Kowt in opdracht van Eupol, de European Police Mission die sinds 2007 ook in Afghanistan werkt.

Wilken trainde geen agenten, maar zat bij de afdeling rule of law, de wetshandhaving. Namens Eupol werken in Afghanistan op dit moment zeventien Nederlandse agenten, van wie zeven in Tarin Kowt. Ze wonen op Kamp Holland en mogen de basis alleen verlaten onder begeleiding van Nederlandse, Amerikaanse of Australische militairen.

Wat kan een Nederlandse agent de Afghanen bijbrengen over de rule of law?

„Mijn belangrijkste taak was gesprekken op gang brengen tussen alle instanties die te maken hebben met het rechtssysteem: rechters, aanklagers, politie, gevangeniswezen. Er was nauwelijks onderling contact. Nu vergaderen ze een keer per zes weken.

„Daarnaast is de afhandeling van rechtszaken versneld. Vóór onze komst zaten er in Tarin Kowt twaalf mensen langer dan een jaar in voorarrest. Alles is er heel tijdrovend. Mailen of sms’en kun je niet: mensen hebben geen computers en de telefoon wordt door de autoriteiten afgeluisterd. Dus als je het over mensen hebt, moet je dat mondeling doen. Ook afspraken maken is heel lastig, omdat ISAF niet wil dat je een concreet tijdstip noemt, om kwaadwillenden geen kans te geven een aanslag te plegen. Ik heb overigens dat hele jaar niks ernstigs meegemaakt.”

Wat moet je je voorstellen bij de provinciehoofdstad Tarin Kowt?

„Het ziet er niet uit. Het is een rommeltje. Er is een kapotgeschoten bazaar en twee hoofdstraten. Dat is het. Hoeveel mensen er wonen is onbekend. Ik schat 50.000. Er is een rechtbank, maar toen wij kwamen hadden ze helemaal niks. Met Nederlands geld hebben we er tafels, stoelen, bureaus neergezet. Er zijn vier rechters, die samen in een huis wonen. Het zijn oudere mannen, vijftig plus. Hun salaris is laag, maar ze hebben wel status in de samenleving. Hoe ze hun geld verder verdienen weet ik niet, maar ze leven absoluut niet op grote voet. Toen wij kwamen, hadden ze zelfs geen dekens om onder te slapen. Die hebben wij ze gegeven. Ze hebben geen universitaire opleiding, het zijn van oorsprong mullahs die door zelfstudie veel weten van shariawetten en de officiële Afghaanse wetgeving.”

Hoe is de rechtspraak daar?

„Ik was stomverbaasd hoe dat liep. Ik verwachtte een puinhoop, maar iedereen heeft recht van spreken. Net als in Nederland worden zaken gewoon teruggestuurd als de aanklager zijn werk niet goed heeft gedaan. Ik was verrast hoe vrij mensen kunnen praten.

„Een groot probleem is dat er geen advocaten zijn. Niemand wil in Uruzgan werken en ook advocaten worden heel slecht betaald. Mensen moeten zich dus zelf verdedigen. Dat kunnen ze natuurlijk niet. Toch luistert de rechter wel naar de getuigen. Zo stond er een keer iemand terecht omdat hij een bermbom geplaatst zou hebben. Maar er was onvoldoende bewijsmateriaal en dus werd hij vrijgesproken.

„Een ander voorbeeld: een zestienjarige jongen werd tot zes jaar cel veroordeeld voor een moord. Volgens de Afghaanse wetgeving moest hij naar een jeugddetentiecentrum in Kabul of Kandahar. Maar dat is heel ver van zijn familie. In plaats daarvan werd hij overdag onder toezicht van het hoofd van de plaatselijke school geplaatst, en ’s avonds was zijn vader verantwoordelijk voor hem. Dat vond ik verrassend.”

Hoe ziet een gevangenis eruit?

„Vier aarden muren van drie meter hoog met een binnenplaats. Drie slaaplocaties, onder- en bovengronds. Er zijn 35 plaatsen, maar er zitten tachtig gevangenen. Het is niet geweldig, maar ik heb veel slechtere gezien.”

Hoe crimineel is Afghanistan?

„Het is geen criminele samenleving. Uiteraard is het er gevaarlijk, vanwege de Talibaan. Maar Afghanen zijn een gigantisch aardig volk, ze zijn heel leergierig. Ik denk dat je er heel wat kan bereiken. Als je niks doet, kom je natuurlijk sowieso geen stap verder. Wat er beklijft van ons werk, weet ik niet. In Uruzgan zijn de veranderingen miniem.”

Heeft de Nederlandse politietrainingsmissie in Kunduz zin? De meeste mensen denken van niet.

„Ik denk van wel, zeker als je de termijn verlengt naar zestien weken. Natuurlijk los je analfabetisme niet in een paar weken op, maar het is een begin.

„Maar je kunt natuurlijk nooit garanderen dat politiemensen niet ‘overlopen’. Ook in Nederland kun je van baan veranderen. Het is mij niet duidelijk hoe premier Rutte na één nacht praten kan toezeggen dat de Afghaanse overheid met die agenten geen militaire acties zal uitvoeren, gericht op zelfverdediging. Dat kun je helemaal niet eisen. En wij kunnen dat vanuit Nederland nooit controleren.”