De X-factor van politici

In Den Haag en Amsterdam is dit weekend een preview te zien van The News, een ‘reality-opera’ van JacobTV op basis van televisie- beelden. „Berlusconi ís al een operafiguur.”

‘Ik heb natuurlijk nooit iemand omgekocht” (Silvio Berlusconi). „We zijn slechts één dag verwijderd van het veranderen van Amerika” (Barack Obama). „Ik discrimineer niet, ik heb de waarheid gesproken” (Geert Wilders).

Politici spreken graag in soundbites. Een goede soundbite reduceert alle complexiteit tot één zinnetje dat stáát. Daarom zijn de media er zo verzot op ze te herhalen, zodat ze soms een eigen leven gaan leiden.

In het werk van componist JacobTV (Jacob ter Veldhuis, 1951) neemt dit verschijnsel nieuwe dimensies aan. Hij gebruikt de soundbites – inclusief beeld – als objets trouvés in een documentaire-achtige ‘reality opera’ die langs nieuwsbeelden zapt. In eerder werk gebruikte hij al samples van junkies, prostituees en gevangenen, maar in The News zijn politici aan de beurt – onder meer met bovenstaande citaten.

„Ik hou niet van opera”, zegt Ter Veldhuis, „en ik ben erachter gekomen waarom niet: ik hou niet van fictie, verhaaltjes. Ik vind de werkelijkheid al zo spannend en fascinerend. Iemand als Berlusconi ís gewoon al een operafiguur. Of Obama, binnengehaald als heiland en nu afgemaakt omdat hij het niet waar kan maken. Tragisch.”

Hij trekt graag een parallel met Schubert, die ook over de actualiteit schreef. Mooie molenaarsdochters, bijvoorbeeld. Dankzij de stand der techniek kan Ter Veldhuis aan de hand van soundbites onze tijd ook echt zijn muziek in trekken. Daarbij manipuleert hij door citaten te knippen en plakken (zie kader). „Ik voel me documentairemaker, poëet en toondichter in één”, zegt hij. „ik kan met al die elementen drama maken.”

Het idee voor The News ontstond in Amerika, waar Ter Veldhuis geregeld te gast is voor concerten, festivals, en colleges. Op een dag liep hij langs de studio’s van televisiezender ABC, waar in een soort etalage een anchorduo het nieuws zat te presenteren. „Toen wist ik het: ik ga een opera maken over het nieuws in al zijn gedaanten: van de meest banale trivialiteiten tot het grote wereldnieuws.”

Uiteindelijk hoopt hij met The News de wereld rond te trekken, waarbij hij de opera voortdurend zal uitbreiden met lokale beelden uit de actualiteit. Is hij in Frankrijk, dan komt er een scène met Sarkozy bij, in Amerika Obama, Palin of wie op dát moment het nieuws beheerst. De opera is nooit af, maar blijft een work in progress.

Hij draaide in Japan al proef met beelden van de Japanse televisie („het wérkte, het publiek was laaiend enthousiast!”) en een Amerikaanse tournee in 2012 is zo goed als rond. Opvallend is dat de uitvoerder daarbij per stad kan verschillen: ensembles kunnen Ter Veldhuis boeken, en hij komt dan met zijn laptop langs om The News met ze te realiseren. Per stad kan Ter Veldhuis zo aanhaken bij de infrastructuur en het vaste publiek van een ensemble.

Het avondvullende geheel is pas volgend jaar speelklaar, maar het Clazz Ensemble brengt nu alvast een preview van een groot aantal scènes – zonder een deel van de instrumenten, zonder de zangeressen die straks met het beeld in dialoog gaan, maar mét videobeelden van Wilders, Palin en Berlusconi, ondersteund door een stevige koper- en ritmesectie. Een soort ‘proof-of-concept’.

JacobTVs werkwijze is even simpel als doeltreffend: hij neemt de melodie van het gesproken woord en gebruikt die als leitmotiv voor een compositie. In zijn eerdere werk leidde dat vaak tot virtuoos swingende synchroniciteit tussen spraak en muziek. Bijvoorbeeld in het razendsnelle ‘Grab It!’ (1999), met grove en agressieve samples van Amerikaanse levenslang veroordeelden. Maar ook ontroering (‘May This Bliss Never End’, 1996) en gelukzaligheid (‘The Garden Of Love’, 2001) horen tot zijn repertoire. In het oratorium Paradiso (2000) komt zelfs een op stotende orkestklanken gezet orgasme uit een pornofilm voorbij. Het werd Ter Veldhuis niet altijd in dank afgenomen dat hij het banale niet schuwt, onder meer toen hij harpiste Lavinia Meijer synchroon met twee ruziënde junks op video liet vloeken en tieren. Ter Veldhuis verwondert zich nog altijd dat hij door sommigen voor ‘muzikale terrorist’ werd uitgemaakt.

Het belangrijkste criterium bij de selectie van videomateriaal: de hoofdpersoon moet onder psychologische hoogspanning staan. „Ik kies het materiaal op emotionele gronden”, zegt Ter Veldhuis. „Hoe emotioneler de spreker, hoe mooier mijn leitmotiv, omdat er dan vanzelf authentieke emotie en melodie in zit.” Dat die emotie soms ook door iets triviaals mag ontstaan, blijkt uit een scène in The News waar een tv-presentatrice vol ongeloof vertelt over haar ontdekking dat lipstick een beperkte houdbaarheidsduur heeft.

Politici zijn voor Ter Veldhuis niet altijd even vanzelfsprekend ‘bruikbaar’. Omdat ze met meel in de mond praten, of, zoals Poetin en Merkel, gewoon te zacht en ongearticuleerd. Sarah Palin daarentegen vindt Ter Veldhuis bijzonder interessant. „Ze heeft de X-factor”, zegt hij. „Ze bazelt soms maar wat, maar ze zegt ook dingen die niemand eerder heeft durven zeggen, klip, klaar, en simpel.”

Ook Geert Wilders komt voorbij in The News (althans, in de versie die komende dagen te horen is), met de typisch Wildersiaanse zin ‘Ik discrimineer niet, ik heb de waarheid gesproken’. „Waarschijnlijk is het een juridische truc”, zegt Ter Veldhuis, „maar ik vond het absurd. Het verbijstert mij dat niemand die man aankan. Ik zelf ook niet – ik kan hooguit mijn publiek naar hem laten kijken en luisteren.”

Daarvoor vertraagt hij, herhaalt hij, isoleert hij woorden of zinsdelen om in te zoomen op alles wat normaal tussen de regels blijft zweven. De muzikale context kan de sfeer of emotie achter de woorden verder uitvergroten. Het beeld doet daar vaak nog een schepje bovenop, waarbij Ter Veldhuis en zijn team er niet voor terugdeinzen om over de top te gaan. Hij maakt zich niet druk hoe politici uit zijn werk naar voren komen. Toen hij in de VS iemand zijn scène met Palin liet zien, zei iemand dat ze er zo positief in werd afgebeeld. „Ik zei: ik ben geen cartoonist”, zegt Ter Veldhuis. „Als zij er volgens sommigen goed vanaf komt: het zij zo. Moraliseren heb ik afgeleerd. Ik ben onafhankelijk kunstenaar. Ik héb wel een mening, maar tegelijk weet ik ook niet zo goed meer waar ik sta. Ik ben in politiek opzicht in grote verwarring, maar wil wel onafhankelijk blijven kijken.”

Preview op The News door Clazz Ensemble o.l.v. Bas Wiegers. 4/2 Den Haag, 5/2 Amsterdam, 10/7 Zwolle. Info: www.clazzensemble.nl