Acte van Verlatinge speelde wel degelijk grote rol

Volgens de Amerikaan Stephen Lucas zou er „in Nederland nou eenmaal weinig kennis van, waardering voor en trots op de Acte van Verlatinghe” zijn (NRC Handelsblad, 1 februari) . De ‘acte’ van 1581 heeft echter een grote rol gespeeld in ons nationale zelfbewustzijn en de politieke zowel als filosofische legitimatie daarvan. Niet alleen werden de daarin uitgedrukte beginselen in 1587 door de Staten van Holland nog eens uitgebreid verantwoord in de Korte Verthooninghe van het recht tot behoudenisse van de vryheden, maar deze zogeheten ‘inductie’ werd 63 jaar later ook herdrukt door vrijheidsstrijder Van den Enden. Hij hanteerde die beginselen in zijn Vrye Politijcke Stellingen (1665) voor zijn verdediging van directe democratie.

Spinoza, tweede generatie allochtoon, verwees in zijn Tractatus theologico-politicus (1670) naar de geschiedenis van de Opstand tegen Filips: „Wat de Hollandse Staten betreft, zoals wij weten hebben deze nooit koningen gehad, maar graven, aan wie het ius imperii nooit werd overgedragen. Immers, zoals de hoogmogende Staten van Holland in de inductie […] hebben duidelijk gemaakt, hebben zij zich altijd het recht voorbehouden om die graven aan hun plicht te herinneren en hebben zij de macht behouden om recht en vrijheid van de burgers te verdedigen en zich op hen te wreken wanneer zij degenereren tot tirannen, hen in bedwang te houden zodat zij niets kunnen uitrichten tenzij met instemming en goedkeuring van henzelf.”

Locke, die in Holland zijn meesterwerken schreef, sloot zich daarbij aan, zoals Rebecca Goldstein schreef in de NYT (29-7-2006): „Locke has himself been influenced by Spinoza’s idea of tolerance, freedom and democracy… He now accepted, as he had not before, the fundamental egalitarian claim that the legitimacy of the state’s power derives from the consent of the governed, a phrase that would prominently find its way into the Declaration”.

Zo kan men Jefferson’s beroep op Locke traceren naar de Hollandse Verlichting. De ‘acte van Verlatinge’ is niet uit ons geheugen verdwenen.

Wim Klever

Capelle aan den IJssel