Dit is een artikel uit het NRC-archief
Bekijk hele krant

NRC Handelsblad

Entertainment

Het kunstbeen stapt in bak grind

Het Thriller Theater knipoogt naar de langdurigste hoorspelserie ooit op de Nederlandse radio: Paul Vlaanderen.

'Paul Vlaanderen en het mysterie van de verzonnen dood' door Het Thriller Theater. Met Sander de Heer, Hymke de Vries en Lex Passchier. Regie: Bruun Kuyt. Zie voor meer info: www.thrillertheater.nl (foto: Joris van Bennekom)
'Paul Vlaanderen en het mysterie van de verzonnen dood' door Het Thriller Theater. Met Sander de Heer, Hymke de Vries en Lex Passchier. Regie: Bruun Kuyt. Zie voor meer info: www.thrillertheater.nl (foto: Joris van Bennekom)

Het geluid van een startende auto komt van het draaiende plateautje van een staande asbak, model jaren vijftig. Als die auto eenmaal rijdt, wordt dat hoorbaar gemaakt door aan het wiel van een oude naaimachine te draaien. Voetstappen klinken als een van de acteurs een kunstbeen door een bak grind laat stappen. En zo is de kleine speelvloer volgestouwd met tientallen attributen – allemaal geluidseffecten die onmiskenbaar doen denken aan de gloriejaren van het radiohoorspel.

Het Thriller Theater speelt Paul Vlaanderen en het mysterie van de verzonnen dood, een knipoog naar de gedenkwaardigste hoorspelserie die de Nederlandse radio ooit heeft uitgezonden. En ook de langdurigste: de reeks waarin de speurder Paul Vlaanderen en zijn vrouw Ina telkens de geheimzinnigste moordzaken oplosten, begon in 1939 en stopte pas in 1969, met een onderbreking tijdens de bezetting. Wat ervan bewaard bleef, is intussen verschenen als luisterboek. „Als je dat nu hoort, klinkt het in onze oren natuurlijk nogal traag”, verklaart theaterproducent Lex Passchier. „Maar spannend is het nog steeds.”

De originele Paul Vlaanderen was gebaseerd op de hoorspelseries die de detective-auteur Francis Durbridge destijds voor de BBC schreef. Zijn held heette Paul Temple. AVRO-directeur Willem Vogt koos voor de naam Vlaanderen, die hij ontleende aan zijn tuinman (en de vrouw van die tuinman heette Ina). Inhakend op het radiosucces ging de AVRO ook één keer, in 1951, op tournee met een toneelversie, die echter volgens alle verslagen een mislukking was. „Men had direct moeten bedenken dat een hoorspel geen kijkspel is en dat ook niet wordt wanneer men het enigszins ombouwt en geschikt maakt voor het toneel”, oordeelde de Leeuwarder Courant.

De nieuwe productie, geschreven door Dick van den Heuvel, is dan ook geen regulier toneelstuk. „Als je je ogen dichtdoet, „hoor je het hoorspel”, zegt Lex Passchier. „En als je kijkt, zie je dat er ook nog een ander verhaal wordt verteld.” Drie acteurs spelen bijna alle rollen, terwijl één van hen – Passchier zelf – tevens fungeert als Gerauschmacher, de technicus die de geluidseffecten verzorgt. Ze spelen dat ze een hoorspel spelen. Prominent op het toneel prijkt bovendien een bandrecorder die de oorspronkelijke spanningsmuziek laat horen.

Op de band staat ook de stem van de vroegere hoorspelacteur Donald de Marcas, die destijds het rolletje van butler Charlie speelde en speciaal voor deze voorstelling nog één keer een paar teksten heeft ingesproken. „De twee verhaallijnen zijn niet volledig tegengesteld”, stelt regisseur Bruun Kuijt, „want anders zou je het niet meer kunnen volgen. Het publiek moet echt kunnen meeleven, het moet vooral spannend zijn. Maar tegelijk zie je dus wel hoe de geluiden worden gemaakt.”

De acteurs hebben, zoals het een hoorspelopname betaamt, het script in de hand. „Maar omdat acteurs altijd zo snel mogelijk los van het script willen komen, heb ik ze al een paar keer moeten aanmoedigen om wat vaker in het script te kijken”, zegt Kuijt. Ze spreken hun teksten met de gedistingeerde dictie die in de jaren vijftig nog gemeengoed was. „We hebben veel naar oude hoorspelen geluisterd”, vertelt actrice Hymke de Vries. „Er werd toen helder, voorin de mond en iets hoger dan normaal gesproken”, beaamt acteur Sander de Heer.

Zijn grootste zorg, aldus Kuijt, was het vinden van een balans tussen de ironie waarmee zo’n hoorspelopname wordt gereconstrueerd, de nostalgie die het geluid van vroeger oproept, en de spanning die de hoorspelintrige zelf teweeg moet brengen: „Het vertellen van een spannend verhaal is in onze theaters een beetje verdwenen. Terwijl het nog steeds werkt. Daarom zou ik het zonde vinden als dat genre helemaal zou verdwijnen”.

Première 6/2; tournee t/m 16/4. Inl. thrillertheater.nl