Dit is een artikel uit het NRC-archief
Bekijk hele krant

NRC Handelsblad

Cultuur

Freud krijgt trappen van Švankmajer

De held van verdorven kindertjes die houden van grimmige sprookjes is in Rotterdam. Op het filmfestival ging gisteren de nieuwste film van de Tsjechische surrealist Jan Švankmajer, Surviving Life, in première.

Švankmajer is in West-Europa bekend van zijn angstaanjagende en tegelijk humoristische speelfilms, waarin hij opnames van echte acteurs combineert met poppenspel en stop-motion – een techniek waarbij objecten, gaande van knuffelkonijnen tot koeientongen tot leven komen door hen snel na elkaar in verschillende houdingen te filmen. Zo maakte Švankmajer in 1987 volgens velen de meest angstaanjagende Alice in Wonderland-interpretatie ooit.

Ondanks zijn filmsucces ziet Švankmajer zichzelf niet als een filmmaker, maar als surrealistisch kunstenaar. Film is slechts een van de wijzen waarop hij zich uitdrukt. Volgens Švankmajer is het surrealisme geen modegril uit het verleden, maar een levenshouding. Onderwerpen als erotiek, dromen en jeugd houden mensen vandaag de dag nog bezig, stelt hij.

Deze elementen zijn in heel Švankmajers oeuvre aanwezig, maar komen in Surviving Life zeer expliciet aan bod. De film gaat over een man die verstrikt raakt in zijn dromen, in psychoanalyse gaat en uiteindelijk moet kiezen tussen droom en realiteit. In het begin verschijnt de kunstenaar zelf in beeld en noemt zijn werk een psychoanalytische komedie. „Maar”, voegt hij snel toe „enkel omdat een van de personages werkt als psychoanalyticus.” Freud krijgt in de film letterlijk en figuurlijk een paar rake trappen. Ondanks deze schijnbaar spottende houding ten opzichte van het onderbewuste, wil Švankmajer met de film dromen in ere herstellen. Hij vindt dat onze maatschappij dromen onterecht heeft losgekoppeld van het dagelijks leven.

Verrassend is dat de 76-jarige Švankmajer in Surving Life experimenteert met voor hem ongewone filmtechnieken. De film is opgebouwd uit na elkaar geplaatste fotostills. Een methode waarmee vroeger goedkope kinderprogramma’s werden gemaakt. In het Tsjechisch centrum zijn collages die Švankmajer maakte van ongebruikt filmmateriaal te zien.

Sabeth Snijders