Dit is een artikel uit het NRC-archief
Bekijk hele krant

Cultuur

Heeft de film het gedaan?

Na het uitkomen van The Deer Hunter vielen doden door het nadoen van de Russische roulette in de film. De film Natural Born Killers heeft een handvol moordenaars geïnspireerd. De om zich heen schietende leerlingen van de Columbine High School (1997) kwamen tot hun daad door de film Doom – en trouwens óók door Natural Born Killers. En de moordenaars van het Britse jongetje James Bulger (1993) deden hun ideeën op bij de film Child Play 2.

Je kan ondertussen een lange lijst van films opstellen waaraan gewelddadig gedrag wordt toegeschreven. Onderaan die lijst staat sinds vorige week New Kids Turbo. Rob van Gijzel, burgemeester van Eindhoven, wijt een grotere gewelddadigheid in zijn stad aan de speelfilm met de Brabantse outlaws: „De fiets die het dichtste bij de bioscoop staat, gaat er gegarandeerd aan.” Op school wordt volgens de burgemeester gedrag en woordgebruik van de New Kids gekopieerd en op straat op de politie uitgeprobeerd. Maar kort na Van Gijzels uitspraken ontkenden Eindhovense docenten en agenten alweer een toenemende agressie in hun stad.

Hoe dan ook, de burgemeester past in een lange rij gezagsdragers die menen dat gefilmd geweld daadwerkelijk geweld tot gevolg heeft. Natuurlijk is er een wisselwerking. Als kunst de werkelijkheid uitvergroot, kan de lezer of kijker zich daardoor een duidelijker beeld van die werkelijkheid vormen. Een enkeling trekt daaruit verregaande conclusies. Bekendste voorbeeld is Het lijden van de jonge Werther (1774) van Goethe, waarin de hoofdpersoon zich vanwege een onbeantwoorde liefde het leven beneemt. Na het lezen van dit boek zouden talloze wanhopige jongeren zelfmoord hebben gepleegd.

Is dat de schrijver aan te rekenen? Natuurlijk niet. Het materiaal van schrijvers en filmmakers is de werkelijkheid. Als je rekening moet houden met het kopieergedrag van je lezer of kijker, kan je alleen nog maar onwerkelijke boeken en films maken. Ook gewelddadige verhalen, hoe grof ook gestileerd, maken deel uit van het leven. Niet de verhalenvertellers valt iets te verwijten, maar de geweldplegers: dat zij niet de inventiviteit hadden zélf iets te verzinnen.

Tom Rooduijn