Oppositie als wisselgeld

Dit weekeinde liet Wit-Rusland onverwacht zeven politieke gevangenen vrij.

Zo wil het regime voorkomen dat de EU vandaag sancties oplegt.

Former presidential candidate Vladimir Neklyayev gets out of a car after he was released from a prison in Minsk January 29, 2011. Belarus on Saturday released seven detainees, including a former candidate for the presidency, who were arrested in December during mass street protests over the re-election of President Alexander Lukashenko. The move came on the eve of an expected announcement by the European Union that it will reinstate a visa ban on Lukashenko and other Belarussian officials in response to his crackdown on protests following his disputed re-election in December. REUTERS/Alexander Vasukovich (BELARUS - Tags: POLITICS CRIME LAW ELECTIONS) REUTERS

In de boekwinkel tegenover het presidentiële paleis zijn de dichtbundels van presidentskandidaat Vladimir Nekljajev niet meer te koop. „Na de jaarwisseling werden ze op bevel van hogerhand uit de schappen gehaald”, vertelt de verkoopster.

Deze boekverwijdering staat symbool voor het lot van de Wit-Russische oppositie: Nekljajev en zijn mede-oppositieleiders zijn in ongenade gevallen en president Loekasjenko zou het liefst hun sporen uitwissen. Jammer is alleen dat de EU die zuivering in de weg staat. Want als Brussel vandaag behalve een visumverbod voor zo’n 150 Wit-Russische regeringsvertegenwoordigers ook economische sancties tegen Minsk invoert, dan is dat een zware klap voor de Wit-Russische economie, die dringend geld nodig heeft om te kunnen moderniseren.

Om die EU-sancties te voorkomen, werden zaterdagavond onverwacht zeven politieke gevangenen – onder wie Nekljajev en Irina Chalip, de vrouw van de nog gevangenzittende presidentskandidaat Andrej Sannikov – uit het KGB-hoofdkwartier vrijgelaten en onder huisarrest geplaatst. „De oppositieleiders zijn het wisselgeld van Loekasjenko in zijn onderhandelingen met de EU”, zegt politicoloog Dzianis Melyantsou van het Wit-Russische Instituut voor Strategische Studies. „In ruil voor financiële steun en een toekomstig ‘Eastern partnership’ zal hij ze binnen niet al te lange tijd vrijlaten. Op die manier keert Loekasjenko terug naar zijn onderhandelingspositie van voor de verkiezingen. Hij heeft geen andere keuze, omdat anders de economie wordt verwoest. Bovendien weet hij dat de EU een zwakke onderhandelingspartner is, die gemakkelijk tot concessies is te bewegen.”

Viktor Martinovitsj, schrijver en adjunct-hoofdredacteur van de vooraanstaande krant Belgazeta, meent eveneens dat de oppositieleiders, die wegens het aanzetten tot massale onlusten tot vijftien jaar gevangenisstraf kunnen worden veroordeeld, geen lange straffen te wachten staan. „Loekasjenko heeft de EU ook nodig, omdat hij niet te afhankelijk van Rusland wil zijn”, zegt hij. „De politieke gevangenen zouden zelfs al voor het begin van het proces kunnen vrijkomen, al kan die periode tot twee jaar worden opgerekt.”

Martinovitsj, wiens roman Paranoia eind vorig jaar uit de boekhandel verdween, omdat er een dictatoriaal regime in werd verbeeld dat veel op dat van Loekasjenko leek, is somber over de toekomst van de oppositiepartijen. „De komende jaren kan de oppositie het wel vergeten”, zegt hij. „Daarna zal niemand het meer wagen in het openbaar aan politiek te doen. Want de schrik zit er sinds 19 december bij iedereen goed in.”

Grote vraag is wat er gebeurt als de oppositieleiders eenmaal vrijkomen. Zullen ze zich dan eindelijk verenigen? „Nee”, zegt politicoloog Melyantsou stellig. „Er bestaat geen enkele solidariteit tussen hen, ook al delen ze nu een gemeenschappelijk lot.”

Opvallend is dat die onderlinge verdeeldheid geen ideologische achtergrond heeft. Wel wordt ze veroorzaakt door de onenigheid tussen de sponsors van de verschillende presidentskandidaten, zegt Melyantsou. De financiers van Nekljajev waren bovendien anoniem, wat hem de verdenking op de hals haalde door het Kremlin of de staf van Loekasjenko te worden gefinancierd. „Als de sponsors het niet met elkaar eens zijn, is het onmogelijk om eenheid te bewerkstelligen. Tegelijkertijd hadden de oppositieleiders geen eenheid nodig, want ze wisten toch dat er van Loekasjenko niet te winnen viel. De verkiezingen hebben ze alleen maar gebruikt om hun eigen partijprogramma voor de parlementsverkiezingen van 2012 te kunnen propageren”, vertelt Melyantsou. „Als ze hadden gemeend dat een van hen op 19 december had kunnen winnen, dan hadden ze zich zeker verenigd, zoals ze in 2006 deden. Hun sponsors zouden ze daartoe dan ook hebben overgehaald.”

Maar er is ook een langetermijn-factor die het succes van de Wit-Russische oppositie in de weg staat, zegt Melyantsou. „De oppositieleiders maken al sinds de jaren negentig ruzie met elkaar. Bovendien zijn het nog steeds dezelfde gezichten als toen. Dat ze op 19 december een gemeenschappelijke demonstratie hielden, kon alleen omdat ze beseften dat het onzin zou zijn om afzonderlijke betogingen te organiseren. De meeste betogers kwamen bovendien niet voor hen, maar uit woede over de vervalste uitslagen. In het algemeen hebben de Wit-Russen een bloedhekel aan de oppositieleiders, omdat die er niet in zijn geslaagd zich te verenigen of een alternatief te bieden voor Loekasjenko.”

De zwakte en verdeeldheid van de Wit-Russische oppositie verschilt niet van die in de meeste andere ex-deelstaten van de Sovjet-Unie. Behalve de Baltische staten, die sinds een paar jaar lid van de EU zijn, heeft geen van hen een traditie van democratisch bestuur. „Evenmin kennen ze de traditie waarin verschillende regeringen elkaar regelmatig afwisselen”, zegt Melyantsou. „En het is ook heel moeilijk om een partij en onafhankelijke media op te bouwen als je wordt onderdrukt en tegengewerkt en er geen gezonde binnenlandse financiering bestaat, omdat het zakenleven vrijwel geheel afhankelijk is van de machthebbers. Het gevolg voor Wit-Rusland is dat de oppositieleiders met hun geruzie zullen doorgaan tot hun dood.”

En Loekasjenko? Melyantsou: „Die zal een regime invoeren zoals nu in het huidige Rusland bestaat: een autoritaire staat met hem als oppermachtige premier. Loekasjenko zal aan de macht blijven tot aan zijn dood. Dat is nu eenmaal ons lot.”