Een lofzang op de liefde voor het ijs

De film Als het kan, dan moet het gaat over schaatskoorts.

Een oer-Hollandse drift verbeeld in film en foto’s.

Zodra het een paar dagen vriest, wordt de Nederlander erdoor bevangen: schaatskoorts. Waar komt die toch vandaan, wilde Leendert Pot weten. De filmmaker, zelf een fanatieke schaatser, trok er twaalf winters met de camera op uit. Het resultaat raakt de kern van de drang het ijs op te gaan. Pot filmde niet langs de zijlijn, maar te midden van zijn geestverwanten. Een volk dat al eeuwenlang tegen het water strijdt, filosofeert een schaatser in Als het kan, dan moet het, viert op het ijs zijn overwinning.

De film begint met schaatsers die als eersten hun ijzers op het maagdelijke ijs proberen. Dat gaat gepaard met vervaarlijk gekraak. Ook Pot waagt zich tussen de euforische pioniers op de donkere, breekbare plassen. „De kans dat je erdoor zakt, geeft extra spanning”, zegt een waaghals.

Schaatsen op natuurijs verenigt een lichamelijke en een esthetische sensatie, leren we in deze film. Pot toont ons weidse, witte landschappen met schapen in de mist, zonovergoten spiegelende vlakten of sombere luchten waarvan de grijstinten naadloos overgaan in het bevroren water. „Prachtig”, verzucht een schaatser; „je ziet geen prullenbakken, bankjes of borden; je hebt geen flauw idee dat het hier Nederland is.”

Daarmee wordt een ander belangrijk aspect van de schaatskoorts verwoord: zodra de Nederlandse wateren bevriezen, ontvouwt zich een nieuw, ongerept landschap. Het enige moment in het veilige en gereguleerde Nederland dat we de natuur nog kunnen bevechten.

Pot en zijn metgezel, de fotograaf Gjelt Dijkstra, trekken langs grillige ijsschotsen aan de waterkant van het bevroren IJsselmeer – beelden die je eerder op de Noordpool zou verwachten. Of ze laten een eindeloze grijze vlakte zien waarover de wind golven stuifsneeuw blaast en uit de mist opeens een ijszeilbootje opdoemt.

De film legt ook de oer-Hollandse saamhorigheid op het ijs vast. De deskundigheid waarmee de schaatsers elkaars blaren inspecteren en de kwaliteit van het nog te trotseren parcours bespreken – Pot heeft die vertrouwde sfeer haarfijn getroffen.

De filmmaker is een wilde schaatser die graag de grenzen van het pas aangegroeide gebied verkent. Maar hij mengt zich ook in toertochten en filmt taferelen die aan schilderijen van Hendrick Avercamp herinneren: een vrouw die een kinderwagen voortduwt, symmetrisch schaatsende paren en geïmproviseerde huisjes op het ijs waar een stempel of een beker snert kan worden gehaald.

Als het kan, dan moet het is een lofzang op de Nederlandse liefde voor het ijs. De dvd is verpakt in een fotoboek van Leendert Pots schaatsmaat Gjelt Dijksta, waaruit op deze pagina een keuze is te zien.

Als het kan, dan moet het. Vanavond, Ned.2, 23.00-23.55u.