Afrikanen voelen dat de staat faalt

Afrika kent tegenwoordig op papier veel democratie, maar leiders manipuleren die om alsnog de macht te houden. „Verkiezingen zijn een omloop van de elites.”

Sudanese celebrate following the announcement of the preliminary results in the Southern Sudan referendum in Juba on January 30, 2011. South Sudan voted overwhelmingly for independence from the north, with close to 99% in favour of secession. AFP PHOTO/PHIL MOORE AFP

Als democratische hervormingen in Sub-Sahara Afrika niet meer werken, wordt het Tunesische scenario aantrekkelijk, voorspelt de Keniaanse politicoloog Cyprus Mutiso. Net als in Tunesië en Egypte is in Afrika bezuiden de Sahara de sociale en politieke onvrede groot genoeg voor een volksopstand. Er bestaan echter twee grote verschillen: de heersende klassen en de oppositiekrachten in zwart Afrika zijn tribaal verdeeld, en de Tunesische economie geldt als een van de meest ontwikkelde van het continent. Arm Afrika kan zich moeilijk een opstand veroorloven.

De begin jaren negentig begonnen democratisering in Afrika staat onder druk. Verkiezingen vorig jaar in Ethiopië, Rwanda en Soedan boden geen vrije keuze. In Ivoorkust blijft president Laurent Gbagbo zitten ondanks het oordeel van de kiezer in november. In Congo heeft president Joseph Kabila deze maand de grondwet zodanig aangepast dat hij ook de volgende verkiezingen vrijwel zeker wint. Bij de zeventien parlements- en presidentsverkiezingen dit jaar in Afrika – een recordaantal – wordt gevreesd voor manipulatie.

„Als Afrikanen gaan geloven dat hun stem niet de door hen gewenste leiders aan de macht brengt, dan worden verkiezingen zonder betekenis, dan dreigt er onrust”, waarschuwde de Keniaanse premier Raila Odinga deze maand na een vergeefse poging Gbagbo tot aftreden te bewegen in Ivoorkust. Odinga gelooft nog in vrije verkiezingen als middel tot verandering. Politicoloog Mutiso heeft die hoop al vrijwel opgegeven. „Verkiezingen in Afrika zijn een omloop van de elites geworden, ze hebben weinig met democratie te maken.”

Na de dekolonisatie namen Afrikaanse staten de bestuurvormen van de blanke heersers over. Tien jaar later kwamen de staatsgrepen en de autoritaire eenpartijstaten. Twintig jaar na de Koude Oorlog houdt Afrika weer verkiezingen en wordt oppositie getolereerd. Maar verkiezingen in Kenia en Zimbabwe in 2007 en 2008 leidden tot geweld en wankele coalitieregeringen. Nu zijn er het verkiezingsdebacle in Ivoorkust en president Kabila die de wet in Congo wijzigde zodat hij nog maar één kiesronde hoeft te houden, die hij naar verwachting zal winnen.

„Afrikanen voelen zich ver verwijderd van hun machthebbers”, analyseert Mutiso. „De staat faalt sinds de onafhankelijkheid om burgers te beschermen en kansen op ontwikkeling te scheppen.” Wat de crisis van de eenpartijstaat leek te zijn, bleek de crisis van de Afrikaanse staat in het algemeen.

De oude elites van de eenpartijstaat steken zich tegenwoordig in een nieuw jasje en slagen er zo in aan de macht te blijven in het meerpartijensysteem. Vroeger gebruikten ze het geweer, onder de democratie gebruiken ze geld en media.

Voor veel Afrikanen heeft ontwikkeling en niet democratie prioriteit. Met die gedachte regeren autocraten in Rwanda en Ethiopië, met veel economische ontwikkeling maar weinig politieke vrijheid. „Democratie wakkert etnische tegenstellingen aan, er zit nog veel splijtstof in de Afrikaanse samenlevingen”, zegt Simon Simonse, een Nederlandse politiek antropoloog in Kenia. „Afrikaanse staten zijn vaak niet meer dan een losse verzameling van rivaliserende etnische gemeenschappen.”

Het strakke beleid van president Paul Kagame in Rwanda dwingt in chaotische, corruptie landen bewondering af. Menig Keniaan wenst een Kagame. De kleine maar spraakmakende groep van hoogopgeleiden willen hun moeizaam bevochten vrijheid echter niet opgeven voor een effectieve maar autocratische leider. „Er moet ruimte bestaan voor individuele meningen”, zegt politicoloog Mutiso.

Onder de pluriforme politiek en economische liberalisatie van de afgelopen twintig jaar ontstonden in menig Afrikaans land een middenklasse en burgergroepen. Samen met uit de diaspora teruggekeerde jonge zakenlui zetten zij zich in voor vernieuwing. In Kenia werd in een referendum vorig jaar een nieuwe grondwet aangenomen die de macht decentraliseert en dichter bij de burger brengt. „In Kenia bestaat nog hoop om de corrupte politici weg te stemmen. Zestig tot zeventig procent van de Afrikanen is onder de 25 jaar. Zij willen vernieuwing”, vertelt Mutiso. „Ik weet het zeker, er komt verandering onder andere leiders.”